Class 8 Sanskrit Grammar Worksheet with Answers व्याकरण - #NCSOLVE 📚

With regular practice using our Class 8 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 8 Sanskrit Grammar व्याकरण Vyakaran Worksheet with Answers, students perform better.

Class 8 Sanskrit Vyakaran Worksheet with Answers

वर्ण विचार: (वर्ण विचार)

प्रश्न 1.
(क) प्रदत्तः विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए।)
(i) विश्वस्य प्राचीनतमा भाषा का ?
(अ) हिंदी
(ब) अंग्रेजी.
(स) संस्कृत
(द) प्राकृत
उत्तर :
(स) संस्कृत

(ii) भाषाया: कति रूपाणि सन्ति?
(अ) एकः
(ब) द्वौ
(स) त्रयः
(द) चत्वारः
उत्तर :
(ब) द्वौ

(iii) वर्ण:, शब्द: वाक्य: च कस्य अंगाः सन्ति?
(अ) स्वरस्य
(ब) व्यञ्जनस्य
(स) व्याकरणस्य
(द) भाषा
उत्तर :
(स) व्याकरणस्य

(iv) वर्णस्य कति भेदाः सन्ति?
(अ) एक:
(ब) त्रयः
(स) द्वौ
(द) चत्वारः
उत्तर :
(ब) त्रयः

(v) वर्णस्य भेदः अस्ति?
(अ) स्वरः
(ब) व्यञ्जन:
(स) अयोगवाहः
(द) एते त्रयः
उत्तर :
(द) एते त्रयः

(vi) स्वरा: कति सन्ति ?
(अ) द्वादश
(ब) एकादश
(स) चतुर्दश
(द) त्रयोदश
उत्तर :
(द) त्रयोदश

(vii) के वर्णाः अन्यवर्णानां सहायतया उच्चारयन्ते ?
(अ) स्वर
(ब) व्यञ्जन वर्णाः
(स) ह्रस्व स्वर
(द) दीर्घ स्वर
उत्तर :
(ब) व्यञ्जन वर्णाः

(viii) व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति ?
(अ) त्रयः
(ब) द्वौ
(स) पञ्च
(द) सप्त
उत्तर :
(अ) त्रयः

(ix) अपूर्णाः वर्णाः भवन्ति ?
(अ) स्वर
(ब) व्यञ्जन
(स) अयोगवाहः
(द) स्पर्श
उत्तर :
(ब) व्यञ्जन

(x) संस्कृतभाषायां कस्यां लिप्यां लिख्यते?
(अ) अंग्रेजी
(ब) रोमन
(स) देवनागरी
(द) उर्दू
उत्तर :
(स) देवनागरी

(ख) अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि दत्तेभ्यः विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) संयुक्तस्वरा: के सन्ति?
(अ) आ, ई, ऐ, ओ
(ब) श्, ष्, ल्, व्
(स) उ, ऋ, औ, ए
(द) श्, स्, ह्, ल्
उत्तर :
(ब) श्, ष्, ल्, व्

(ii) उष्मवर्णाः के सन्ति ?
(अ) श्, ष्, स्, ह्
(ब) य्, र्, ल्, व्
(स) श्, ष्, क्ष, व
(द) श्, ष्, ल्, व्
उत्तर :
(अ) श्, ष्, स्, ह्

(iii) अन्तःस्थ व्यञ्जनानि कानि सन्ति ?
(अ) ल, व, श्, ष्
(ब) ङ्, ञ्, ण्, न् म्
(स) ल्, व्, प्, फ्
(द) ङ्, ञ्, म्, ण्, ज्
उत्तर :
(ब) ङ्, ञ्, ण्, न् म्

(iv) अनुनासिक व्यञ्जनानि कानि सन्ति?
(अ) न्, म्, ङ्, च्, भ्
(ब) ङ्, ज्, ण्, न् म्
(स) ड्, ञ्, ज्ञ्, ज्, न्
(द) ङ, ज्, मृ, ण्, ज्
उत्तर :
(ब) ङ्, ज्, ण्, न् म्

(v) अयोगवाहः कौ स्तः ?
(अ) नू, ह्
(ब) ए, ऐ, ओ, औ
(स) अनुस्वार -, विसर्ग -:
(द) ओ, औ, उ, ऐ
उत्तर :
(स) अनुस्वार -, विसर्ग -:

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत ।
(कोष्ठक से उचित विकल्प चुनकर रिक्त स्थान में लिखिए।)
(क) भाषायाः लघुत्तम: ध्वनि _________ सन्ति ।
(ख) अक्षरस्य लिखितं रूपं _________ उच्यते।
(ग) मूल ह्रस्वस्वराः _________ इति कथ्यते।
(घ) संस्कृत भाषायां _________ व्यञ्जनानि सन्ति ।
उत्तर :
(क) अक्षर
(ख) पूर्ण:
(ग) पञ्च
(घ) 33

(I) निर्देशानुसारं मेलनं कुरुत ।
(निर्देशानुसार मिलान कीजिए।)

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) ब्	(i) दीर्घ स्वर
(ख) अ	(ii) उष्म
(ग) ई	(iii) स्पर्श
(घ) व्	(iv) ह्रस्व स्वर
(ङ) ह्	(v) अन्तस्थ:

उत्तर :

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) ब्	(iii) स्पर्श
(ख) अ	(iv) ह्रस्व स्वर
(ग) ई	(i) दीर्घ स्वर
(घ) व्	(v) अन्तस्थ:
(ङ) ह्	(ii) उष्म

(II)

वर्ण	उच्चारण स्थान
(क) व्	(i) कंठः
(ख) ए	(ii) तालु:
(ग) प्	(iii) कंण्ठोष्ठः
(घ) च्	(iv) दंतोष्ठ :
(ङ) ग्	(v) ओष्ठ:
(च) औ	(vi) कंठतालुः

उत्तर :

वर्ण	उच्चारण स्थान
(क) व्	(iv) दंतोष्ठ :
(ख) ए	(vi) कंठतालुः
(ग) प्	(v) ओष्ठ:
(घ) च्	(ii) तालु:
(ङ) ग्	(i) कंठः
(च) औ	(iii) कंण्ठोष्ठः

वर्ण-विच्छेदं कुरुत |
(वर्ण विच्छेद कीजिए ।)

(क) उत्सुकः उ + त + स् + उ + क + अः
(ख) प्रयत्न: _ + _ + 37 + अ + _ + _ + त् + _ + _
(ग) विस्तृतः _ + _ + _ + _ + ऋ + त् + _
(घ) उत्कृष्टः _ + क् + _ + _ + _ + _
(ङ) निर्माण: _ + _ + र् + _ + _ + _ + _
उत्तर :
(क) उ + त् + स् + उ + क् + अ
(ख) प् + र् + अ + य् + अ + त् + न् + अः
(ग) व् + इ + स् + त् + ऋ + त् + अः
(घ) उ + त् + क् + ऋ + ष् + ट् + अ
(ङ) न् + इ + र् + म् + आ + ण् + अ

वर्ण-संयोजनम् कुरुत |
(वर्ण संयोजन कीजिए ।)

(क) त् + र् + अ + य् + अ:
(ख) उ + ज् + ज् + व् + अ + ल् + अ:
(ग) उ + द् + य् + आ + न् + अ + म्
(घ) स् + औ + र् + आ + ष् + ट् + र् + अ:
(ङ) स् + व् + अ + त् + अ + न् + त् + र् + अ + त् + आ
उत्तर :
(क) त्रयः
(ख) उज्ज्वलः
(ग) उद्यानम्
(घ) सौराष्ट्रः
(ङ) स्वतंत्रता

शब्द विचार:
(शब्द विचार)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु रूपेषु रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(निम्नलिखित रूपों में रिक्त स्थान भरिए।)

(क) अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द – नर – आदमी

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	नरः	_______	_______
द्वितीया	_______	_______	नरान्
तृतीया	नरेण	_______	नरैः
चतुर्थी	_______	नराभ्याम्	नरेभ्यः
पञ्चमी	_______	_______	_______
षष्ठी	नरस्य	_______	नराणाम्
सप्तमी	_______	नरयोः	_______
सम्बोधन	हे नर !	_______	_______

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	नरः	नरौ	नराः
द्वितीया	नर	नरौ	नरान्
तृतीया	नरेण	नराभ्याम्	नरैः
चतुर्थी	नराय	नराभ्याम्	नरेभ्यः
पञ्चमी	नरात्	नराभ्याम्	नरेभ्यः
षष्ठी	नरस्य	नरयोः	नराणाम्
सप्तमी	नरे	नरयोः	नरेषु
सम्बोधन	हे नर !	हे नरौ !	हे नराः !

(ख) इकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द कवि

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	___________	कवी	__________
तृतीया	कविना	____________	__________
पञ्चमी	___________	कविभ्याम्	__________
सप्तमी	कवौ	____________	__________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	कविम्	कवी	कवीन्
तृतीया	कविना	कविभ्याम्	कविभिः
पञ्चमी	कवे	कविभ्याम्	कविभ्यः
सप्तमी	कवौ	कव्योः	कविषु

(ग) उकारान्त पुल्लिङ्ग साधु-सज्जन

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	_________	साधू	साधवः
चतुर्थी	साधवे	_________	_________
षष्ठी	_________	साध्वोः	साधूनाम्
सप्तमी	साधौ	_________	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	साधुः	साधू	साधवः
चतुर्थी	साधवे	साधुभ्याम्	साधुभ्यः
षष्ठी	साधोः	साध्वोः	साधूनाम्
सप्तमी	साधौ	साध्वोः	साधुषु

(घ) ऋकारान्त पुल्लिङ्ग दातृ-दाता

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	_________	दातारौ	दातारः
तृतीया	दात्रा	_________	दातृभिः
पञ्चमी	दातुः	_________	_________
सप्तमी	_________	दात्रो:	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारौ	दातारः
तृतीया	दात्रा	दातृभ्याम्	दातृभिः
पञ्चमी	दातुः	दातृभ्याम्	दातृभिः
सप्तमी	दातरि	दात्रो:	दातृषु

प्रश्न 2.
इकारान्त स्त्रीलिङ्ग

(क) शब्द मति – बुद्धि

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	मति:	_________	मतयः
तृतीया	_________	मतिभ्याम्	_________
चतुर्थी	मत्यै/मतये	_________	_________
षष्ठी	मत्याः /मतेः	_________	मतीनाम्

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	मति:	मती	मतयः
तृतीया	मत्या	मतिभ्याम्	मतिभिः
चतुर्थी	मत्यै/मतये	मतिभ्याम्	मतिभ्यः
षष्ठी	मत्याः /मतेः	मत्योः	मतीनाम्

(ख) उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द धेनु – गाय

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	धेनुम्	_________	धेनू:
तृतीया	_________	_________	धेनुभिः
पञ्चमी	धेन्वाः/धेनोः	_________	_________
सप्तमी	_________	धेन्वोः	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	धेनुम्	धेनु	धेनू:
तृतीया	धेनवा	धेनुभ्याम्	धेनुभिः
पञ्चमी	धेन्वाः/धेनोः	धेनूभ्याम्	धेनुभ्यः
सप्तमी	धेनौ	धेन्वोः	धेनुषु

(ग) इकारान्त नपुंसकलिङ्ग वारि-जल

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वारि	वारिणी	वारीणि
तृतीया	वारिणा	_________	_________
पञ्चमी	_________	वारिभ्याम्	_________
सप्तमी	वारिणि	_________	वारिषु

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वारि	वारिणी	वारीणि
तृतीया	वारिणा	वारिभ्याम्	वारिभिः
पञ्चमी	वारिणः	वारिभ्याम्	वारिभ्यः
सप्तमी	वारिणि	वारिणोः	वारिषु

(घ) आत्मन् हलन्त शब्द (पुल्लिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	_________	आत्मानौ	आत्मानः
द्वितीया	आत्मानम्	_________	_________
चतुर्थी	आत्मने	_________	आत्मभ्यः
षष्ठी	_________	आत्मनोः	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मा	आत्मानौ	आत्मानः
द्वितीया	आत्मानम्	आत्मानौ	आत्मनः
चतुर्थी	आत्मने	आत्मभ्याम्	आत्मभ्यः
षष्ठी	आत्मनः	आत्मनोः	आत्मनाम्

(ङ) दिश् – दिशा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	दिशम्	_________	दिशः
चतुर्थी	_________	दिग्भ्याम्	_________
सप्तमी	दिशि	_________	दिक्षु

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	दिशम्	दिशौ	दिशः
चतुर्थी	दिशे	दिग्भ्याम्	दिग्भ्यः
सप्तमी	दिशि	दिशोः	दिक्षु

प्रश्न 3.
सर्वनाम शब्द

(क) तत् – वह (पुल्लिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सः	तौ	_________
तृतीया	_________	ताभ्याम्	_________
पञ्चमी	तस्मात्	_________	_________
सप्तमी	_________	तयोः	तेषु

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सः	तौ	ते
तृतीया	तेन	ताभ्याम्	तैः
पञ्चमी	तस्मात्	ताभ्याम्	तेभ्यः
सप्तमी	तस्मिन्	तयोः	तेषु

(ख) तत् – वह (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	ताम्	_________	ता:
तृतीया	_________	_________	ताभिः
पञ्चमी	तस्याः	ताभ्याम्	_________
सप्तमी	तस्याम्	_________	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	ताम्	ते	ता:
तृतीया	तया	ताभ्याम्	ताभिः
पञ्चमी	तस्याः	ताभ्याम्	ताभ्यः
सप्तमी	तस्याम्	तयोः	तासु

(ग) तत्-(वह) नपुंसकलिङ्ग

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	तत्	_________	तानि
द्वितीया	_________	ते	_________

शेष रूप पुल्लिङ्ग के समान ही चलेंगे।
उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	तत्	ते	तानि
द्वितीया	तत्	ते	तानि

(घ) एतत् – यह (पुल्लिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	एषः	__________	एते:
तृतीया	________	एताभ्याम्	_________
पञ्चमी	एतस्मात्	_________	एतेभ्य:

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	एषः	एतौ	एते:
तृतीया	एतेन	एताभ्याम्	एतैः
पञ्चमी	एतस्मात्	एताभ्याम्	एतेभ्य:

(ङ) एतत्-यह (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	एताम्	_____	एता:
चतुर्थी	_____	एताभ्याम्	_____
षष्ठी	एतस्या:	_____	एतासाम्

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	एताम्	एते	एता:
चतुर्थी	एतस्यै	एताभ्याम्	एताभ्यः
षष्ठी	एतस्या:	एतयोः	एतासाम्

(च) अस्मद्-मैं (हम)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	अहम्	_________	_________
तृतीया	_________	आवाभ्याम्	_________
पञ्चमी	मत्	_________	अस्मत्
सप्तमी	_________	आवयोः	_________

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	अहम्	आवाम्	वयम्
तृतीया	मया	आवाभ्याम्	अस्माभिः
पञ्चमी	मत्	आवाभ्याम्	अस्मत्
सप्तमी	मयि	आवयोः	अस्मासु

(छ) युष्मद्-तुम (तू)

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	त्वाम्/त्वा	युवाम्	युष्मान्/व:
चतुर्थी	_________	युवाभ्याम्	_________
षष्ठी	_________	युवयोः	युष्माकम्/व:
सप्तमी	त्वयि	_________	युष्मासु

उत्तर :

विभक्ति	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	त्वाम्/त्वा	युवाम्	युष्मान्/व:
चतुर्थी	तुभ्यम्	युवाभ्याम्	युष्मभ्यम्
षष्ठी	तव	युवयोः	युष्माकम्/व:
सप्तमी	त्वयि	युवयोः	युष्मासु

(ज) संख्यावाचकशब्द एक (केवल एकवचन में)

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
द्वितीया	एकम्	_________	_________
पञ्चमी	_________	एकस्याः	एकस्मात्
सप्तमी	एकस्मिन्	_________	_________

उत्तर :

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
द्वितीया	एकम्	एकस्मात	एकाम्
पञ्चमी	एकम्	एकस्याः	एकस्मात्
सप्तमी	एकस्मिन्	एकस्याम्	एकस्मिन्

(झ) त्रि (केवल बहुवचन में)

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
प्रथमा	_________	तिस्र:	_________
द्वितीया	त्रीन्	_________	त्रीणि
षष्ठी	_________	तिसृणाम्	_________

उत्तर :

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
प्रथमा	त्रयः	तिस्र:	त्रीणि
द्वितीया	त्रीन्	तिस्त्र:	त्रीणि
षष्ठी	त्रयाणाम्	तिसृणाम्	त्रयाणाम्

(ञ) चतुर (केवल बहुवचन में )

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
द्वितीया	_________	चतस्त्र:	_________
षष्ठी	चतुर्णाम्	चतसृणाम्	_________

उत्तर :

विभक्ति	पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
द्वितीया	चतुरः	चतस्त्र:	चत्वारि
षष्ठी	चतुर्णाम्	चतसृणाम्	चतुर्णाम्

प्रश्न 4.
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)

(i) ‘मुनि’ शब्दस्य सप्तमी बहुवचनं रूपं भवति ।
(अ) मुनिसु
(ब) मुनिषु
(स) मुनीषु
(द) मुनीसु
उत्तर :
(ब) मुनिषु

(ii) ‘अरि’ शब्दस्य तृतीया एकवचनम् रूपं भवति ।
(अ) अरीणा
(ब) अर्या
(स) अरिना
(द) अरिणा
उत्तर :
(द) अरिणा

(iii) ‘पति’ शब्दस्य तृतीया बहुवचनम् रूपं भवति ।
(अ) पतिना
(ब) पतिभिः
(स) पतीभी:
(द) पतभिः
उत्तर :
(ब) पतिभिः

(iv) ‘शिशु’ शब्दस्य सप्तमी द्विवचनम् रूपं भवति ।
(अ) शिशवो:
(ब) शिशो
(स) शिश्वोः
(द) शिशुवो:
उत्तर :
(स) शिश्वोः

(v) ‘गो’ शब्दस्य प्रथमा एकवचनम् रूपं भवति ।
(अ) गोः
(ब) गौ
(स) गो
(द) गौ:
उत्तर :
(अ) गोः

(vi) ‘लक्ष्मी’ शब्दस्य प्रथमा विभक्तौ एकवचनम् रूपं भवति ।
(अ) लक्ष्मि
(ब) लक्ष्मी
(स) लक्ष्मी:
(द) एतेषु न कोऽपि
उत्तर :
(ब) लक्ष्मी

(vii) ‘भानु’ शब्दस्य षष्ठी विभक्तौ द्विवचनम् रूपं भवति ।
(अ) भानो
(ब) भान्वोः
(स) भानू:
(द) भानुभ्याम्
उत्तर :
(ब) भान्वोः

प्रश्न 5.
यथानिर्दिष्टरूपाणि लिखत ।
(निर्देशानुसार रूप लिखिए।)

	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
(क) एतत् शब्द, पुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्तौ
(ख) यत् शब्द्, स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी विभक्तौ
(ग) किम् शब्द, पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्तौ
(घ) ‘राजन्’ शब्द, षष्ठी विभक्तौ

उत्तर :

	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
(क) एतत् शब्द, पुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्तौ	एतस्मिन्	एतयोः /एनयो:	एतेषु
(ख) यत् शब्द्, स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी विभक्तौ	यस्याः	याभ्याम्	याभ्यः
(ग) किम् शब्द, पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्तौ	कम्	कौ	कान्
(घ) ‘राजन्’ शब्द, षष्ठी विभक्तौ	राज्ञः	राज्ञोः	राजसु

प्रश्न 6.
रेखांकितपदान् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
(रेखांकित पदों को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण कीजिए ।)
(क) रामस्य भ्राता मोहनः अस्ति । _________
(ख) वरम् एक: गुणी पुत्रः । _________
(ग) बालकाः भोजनं लभन्ते । _________
(घ) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति ? _________
उत्तर :
(क) कस्य
(ख) कीदृश:
(ग) किम्
(घ) कस्मात्

सन्धि प्रकरणम् (सन्धि)

प्रश्न 1.
अधोलिखितानां शब्दानां सन्धिं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों की संधि कीजिए।)

(क) च + अपि = __________
उत्तर :
चापि

(ख) विद्या + अर्थी = __________
उत्तर :
विद्यार्थी

(ग) परि + ईक्षा = __________
उत्तर :
परीक्षा

(घ) सूर्य + उदय: = __________
उत्तर :
सूर्योदयः

(ङ) वर्षा + ऋतु: = __________
उत्तर :
वर्षर्तुः

(च) अति + अधिकम् = __________
उत्तर :
अत्यधिकम्

(छ) गुरु + आदेश: = __________
उत्तर :
गुर्वादेशः

(ज) पितृ + आलय: = __________
उत्तर :
पित्रालयः

(झ) देवी + आराधना = __________
उत्तर :
देव्याराधना

(ञ) अनु + अय: = __________
उत्तर :
अन्वयः

(ट) अनु + एषणम् = __________
उत्तर :
अन्वेषणम्

(ठ) प्रति + उपकारः = __________
उत्तर :
प्रत्युपकारः

(ड) चे + अनम् = __________
उत्तर :
नाविकः

(ढ) नौ + इक: = __________
उत्तर :
चयनम्

(ण) सत् + चित् = __________
उत्तर :
सच्चित्

प्रश्न 2.
अधोलिखितानां शब्दानां सन्धि-विच्छेदं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों का संधि विच्छेद कीजिए।)

(क) राजर्षिः = _________ + __________
उत्तर :
राज + ऋषिः

(ख) ग्रीष्मर्तुः = _________ + _________
उत्तर :
ग्रीष्म + ऋतु:

(ग) राजैश्वर्यम् = _________ + _________
उत्तर :
राज + ऐश्वर्यम्

(घ) न्यूनम् = _________ + _________
उत्तर :
नि + ऊनम्

(ङ) स्वागतम् = _________ + _________
उत्तर :
सु + आगतम्

(च) महौत्सुकः = _________ + _________
उत्तर :
महा + उत्सुकः

(छ) नायिका = _________ + _________
उत्तर :
नै + इका

(ज) अत्यूष्म = _________ + _________
उत्तर :
अति + ऊष्म

(झ) भवनम् = _________ + _________
उत्तर :
भो + अनम्

(ञ) तज्जलम् = _________ + _________
उत्तर :
तत् + जलम्

प्रश्न 3.
अधोलिखित-विकल्पेषु उचितं पदं चित्वा (✓) इति चिह्नेन चिह्नितं कुरुत।
(निम्नलिखित विकल्पों में उचित पद चुनकर (✓) का चिह्न लगाइए।)

(i) महा + ऋषिः
(अ) महार्षि
(ब) महरषिः
(स) महर्षि:
(द) माहार्षि
उत्तर :
(स) महर्षि:

(ii) पीन + ऊरू:
(अ) पीनूरू:
(ब) पीनऊरू:
(स) पीनोरू:
(द) पीनूरू
उत्तर :
(स) पीनोरू:

(iii) आशी: + वाद:
(अ) आशिर्वाद
(ब) आशीर्वादः
(स) आर्शीवाद :
(द) आर्शिवाद:
उत्तर :
(ब) आशीर्वादः

(iv) तत् + मय:
(अ) तद्मयः
(ब) तन्मया
(स) तन्मयः
(द) ततमय:
उत्तर :
(स) तन्मयः

(v) शिशु + एक्यम्
(अ) शिशेवैक्यम्
(ब) शिश्वेक्यम्
(स) शिशवाक्यम्
(द) शिश्वाक्यम्
उत्तर :
(ब) शिश्वेक्यम्

(vi) गो + इन्द्र:
(अ) गोइन्द्रः
(ब) गोविन्द्रः
(स) गवेन्द्र
(द) गौइन्द्रः
उत्तर :
(स) गवेन्द्र

प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकितपदेषु सन्धिं, सन्धि-विच्छेदं वा कुरुत ।
(नीचे लिखे वाक्यों में रेखांकित पदों में संधि या संधि-विच्छेद कीजिए ।)

(क) अस्यैव मानः कियते । = _________ + _________
(ख) शक्रः प्रसन्न: + अभवत्। = _________ + _________
(ग) एषः जनः भौ + उकः अस्ति । = _________ + _________
(घ) नरेशः जनान् रक्षति । = _________ + _________
(ङ) एषा नायिका अति प्रसिद्धा अस्ति । = _________ + _________
उत्तर :
(क) अस्य + एव
(ख) प्रसन्नोऽभवत्
(ग) भावुकः
(घ) नर + ईश :
(ङ) नै + इका

प्रश्न 5.
I. अधोलिखितानां शब्दानां परस्परं मेलनं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों का उचित शब्दों से मिलान कीजिए।)

खंड (अ)	खंड (ब)
(क) रहीम: + इच्छति	(i) एष नमति
(ख) मन: + गतः	(ii) राम आगच्छति
(ग) एष: + नमति	(iii) पूर्णश्चन्द्रः
(घ) रामः + आगच्छति	(iv) रहीम इच्छति
(ङ) पूर्णः + चन्द्रः	(v) सोऽतीव
(च) सः + अतीव	(vi) मनोगत:

उत्तर :

खंड (अ)	खंड (ब)
(क) रहीम: + इच्छति	(iv) रहीम इच्छति
(ख) मन: + गतः	(vi) मनोगत:
(ग) एष: + नमति	(i) एष नमति
(घ) रामः + आगच्छति	(ii) राम आगच्छति
(ङ) पूर्णः + चन्द्रः	(iii) पूर्णश्चन्द्रः
(च) सः + अतीव	(v) सोऽतीव

II.

खंड (अ)	खंड (ब)
(क) सः + अवदत्	(i) गौरयम्
(ख) गौ: + इयम्	(ii) अग्नेत्र
(ग) अग्नि: + अत्र	(iii) सोऽवदत्

उत्तर :

खंड (अ)	खंड (ब)
(क) सः + अवदत्	(iii) सोऽवदत्
(ख) गौ: + इयम्	(i) गौरयम्
(ग) अग्नि: + अत्र	(ii) अग्नेत्र

प्रश्न 6.
रेखाङ्कितपदानां सन्धि-विच्छेदं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(रेखांकित शब्दों का संधि-विच्छेद विकल्पों से चुनकर लिखिए।)

(i) दिवाकरः
(अ) दिव + आकर:
(ब) दिवम् + आकर
(स) दिवा + आकर:
(द) दिवे + आकर
उत्तर :
(स) दिवा + आकर:

(ii) मुनीश्वरः
(अ) मुनी + ईश्वर
(ब) मुनि + ईश्वर :
(स) मुनि + ईश्वरं
(द) मुने + ईश्वर
उत्तर :
(ब) मुनि + ईश्वर :

(iii) महेश:
(अ) महा + ईश :
(ब) महे + ईश
(स) मही + ऐश:
(द) महा + इश:
उत्तर :
(अ) महा + ईश :

(iv) पर्वतोध्वम्
(अ) पर्वत + उर्धम्
(ब) पर्वतम् + उधम्
(स) पर्वत + ऊर्ध्वम्
(द) पर्वते + ध्वम्
उत्तर :
(अ) पर्वत + उर्धम्

(v) मतैक्यम् –
(अ) मत + ऐक्यम्
(ब) मते + एकयम्
(स) मत + एकम्
(द) मते + एकाम्
उत्तर :
(अ) मत + ऐक्यम्

शब्दरूपाणिः
(शब्द रूप)

प्रश्न 1.
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए ।)

(i) मम स्यूते _______(3) पुस्तकानि सन्ति ।
(अ) तृतीय
(ब) तिस्र
(स) त्रीणि
(द) त्रयः
उत्तर :
(स) त्रीणि

(ii) ________(2) बालकौ अत्र आगच्छतः ।
(अ) द्वौ
(ब) द्वे
(स) द्वय
(द) द्वयम्
उत्तर :
(अ) द्वौ

(iii) _________ बालकेन सह तौ पठतः।
(अ) यम
(ब) येन
(स) यस्यै
(द) यस्मात्
उत्तर :
(ब) येन

(iv) _________ अभितः नगरम् अस्ति ।
(अ) नदीम्
(ब) नद्या
(स) नद्या:
(द) नद्याम्
उत्तर :
(अ) नदीम्

(v) वृक्षेषु मधुराणि _________ उद्भवन्ति ।
(अ) फले
(ब) फलानि
(स) फलाद्
(द) फलानाम्
उत्तर :
(ब) फलानि

प्रश्न 2.
कोष्ठके प्रदत्तेषु विकल्पेषु उचित रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक में दिए गए विकल्पों के उचित रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
(क) इमे _________ विद्यालये पठन्ति । (बालका:/बालके/बालकः)
उत्तर :
बालकाः

(ख) अस्यै _________ पुष्पं रोचते । (रमायाः/ रमायै/रमया)
उत्तर :
रमायैः

(ग) _________ किं रोचते । (तुभ्यम्/त्वत्)तव)
उत्तर :
तुभ्यम्

(ङ) रामः _________ पठति। (वेद:/वेदम्/वेदाय)
उत्तर :
वेदम्

(घ) राम: _________ सह गच्छति। (सीतया / सीता/सीता:)
उत्तर :
सीतया

(च) छात्र: _________ नमति। (गुरुः/गुरो:/गुरवे)
उत्तर :
गुरवे

(छ) शिशु _________ निवेदयति । (मात्रे/माता/मातु:)
उत्तर :
मात्रे

प्रश्न 3.
कोष्ठक प्रदत्तेषु उचितं विभक्ति प्रयुज्य वाक्यानि पूरयत।
(कोष्ठक में दिए गए शब्दों में उचित विभक्तियों का प्रयोग करके वाक्य पूरे कीजिए ।)
(क) _________ नरस्य संसारे गौरवं वर्धते । (विद्या)
उत्तर :
विद्यया

(ख) _________ मा विलपत। (युष्मद्)
उत्तर :
यूयम्

(ग) _________ किं नाम ? (युष्मद्)
उत्तर :
तव

(घ) भोज: _________ आदिशत्। (सेवक)
उत्तर :
सेवकान्

(ङ) _________ अहम् अत्रास्मि। (गुरु)
उत्तर :
हे गुरो

प्रश्न 4.
कोष्ठकदत्तस्य सर्वनाम – शब्दस्य उचितं रूपं निर्दिष्ट स्थानेषु पुनः लिखत।
(कोष्ठक में दिए गए सर्वनाम शब्दों का उचित रूप निश्चित स्थान पर पुन: लिखिए।)
(क) व्याघ्रः _________ शृगालम् अपृच्छत्। (तत्)
उत्तर :
तम्:

(ख) अहं _________ वचनेन एवं प्रीतः अस्मि । (युष्मद्)
उत्तर :
तव

(ग) _________ भूगोलस्य ज्ञानं भवति । (इदम्)
उत्तर :
अनेन

(घ) _________ दुग्धं रोचते। (अस्मद्) ।
उत्तर :
मह्यम्

(ङ) _________ छात्रः अहर्निशम् पठति । (इदम)
उत्तर :
अयम्

धातुरूपाणि
(धातुरूप)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु धातुरूपेषु रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(निम्नलिखित धातु रूपों में रिक्त स्थान भरिए।)

पठ्-पढ़ना
लट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठति	_________	पठन्ति
मध्यम पुरुष	_________	पठथः	_________
उत्तम पुरुष	पठामि	_________	_________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठति	पठतः	पठन्ति
मध्यम पुरुष	पठसि	पठथः	पठथ
उत्तम पुरुष	पठामि	पठावः	पठामः

लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठिष्यति	पठिष्यतः	_________
मध्यम पुरुष	पठिष्यसि	_________	पठिष्यथ
उत्तम पुरुष	____________	पठिष्यावः	_________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठिष्यति	पठिष्यतः	पठिष्यन्ति
मध्यम पुरुष	पठिष्यसि	पठिष्यथः	पठिष्यथ
उत्तम पुरुष	पठिष्यामि	पठिष्यावः	पठिष्यामः

लङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	____________	अपठताम्	____________
मध्यम पुरुष	अपठः	____________	अपठत
उत्तम पुरुष	____________	अपठाव	____________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अपठत्	अपठताम्	अपठन्
मध्यम पुरुष	अपठः	अपठतम्	अपठत
उत्तम पुरुष	अपठम्	अपठाव	अपठाम

लोट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठतु	____________	पठन्तु
मध्यम पुरुष	पठ	____________	____________
उत्तम पुरुष	____________	पठाव	____________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठतु	पठताम्	पठन्तु
मध्यम पुरुष	पठ	पठतम्	पठत
उत्तम पुरुष	पठानि	पठाव	पठाम

विधिलिङ

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठेत्	____________	पठेयुः
मध्यम पुरुष	____________	पठेतम्	____________
उत्तम पुरुष	पठेयम्	____________	पठेम

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पठेत्	पठेताम्	पठेयुः
मध्यम पुरुष	पठे:	पठेतम्	पठेत
उत्तम पुरुष	पठेयम्	पठेव	पठेम

स्था (तिष्ठ्) ठहरना
(लृट् लकार)

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	स्थास्यति	__________	स्थास्यन्ति
मध्यम पुरुष	________	स्थास्यथः	________
उत्तम पुरुष	स्थास्यामि	________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	स्थास्यति	स्थास्यतः	स्थास्यन्ति
मध्यम पुरुष	स्थास्यसि	स्थास्यथः	स्थास्यथ
उत्तम पुरुष	स्थास्यामि	स्थास्यावः	स्थास्यामः

लोट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	________	तिष्ठताम्	_______
मध्यम पुरुष	तिष्ठ	______	तिष्ठत
उत्तम पुरुष	________	तिष्ठाव	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	तिष्ठतु	तिष्ठताम्	तिष्ठन्तु
मध्यम पुरुष	तिष्ठ	तिष्ठतम्	तिष्ठत
उत्तम पुरुष	तिष्ठानि	तिष्ठाव	तिष्ठाम

पा (पिब्) पीना
विधिलिङ् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पिबेत्	________	_______
मध्यम पुरुष	पिबेः	________	पिबेत
उत्तम पुरुष	_______	पिबेव	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	पिबेत्	पिबेताम्	पिबेयुः
मध्यम पुरुष	पिबेः	पिबेतम्	पिबेत
उत्तम पुरुष	पिबेयम्	पिबेव	पिबेम

दृश् (पश्य) देखना
लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रक्ष्यति	________	द्रक्ष्यन्ति
मध्यम पुरुष	________	द्रक्ष्यथः	________
उत्तम पुरुष	द्रक्ष्यामि	________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रक्ष्यति	द्रक्ष्यतः	द्रक्ष्यन्ति
मध्यम पुरुष	द्रक्ष्यसि	द्रक्ष्यथः	द्रक्ष्यथ
उत्तम पुरुष	द्रक्ष्यामि	द्रक्ष्यावः	द्रक्ष्यामः

प्रच्छ्-पूछना
लङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अपृच्छत्	________	________
मध्यम पुरुष	अपृच्छः	________	अपृच्छत
उत्तम पुरुष	________	अपृच्छाव	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अपृच्छत्	अपृच्छताम्	अपृच्छन्
मध्यम पुरुष	अपृच्छः	अपृच्छतम्	अपृच्छत
उत्तम पुरुष	अपृच्छम्	अपृच्छाव	अपृच्छाम

श्रु-सुनना लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	श्रोष्यति	________	श्रोष्यन्ति
मध्यम पुरुष	________	श्रोष्यथः	________
उत्तम पुरुष	श्रोष्यामि	________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	श्रोष्यति	श्रोष्यतः	श्रोष्यन्ति
मध्यम पुरुष	श्रोष्यसि	श्रोष्यथः	श्रोष्यथ
उत्तम पुरुष	श्रोष्यामि	श्रोष्यावः	श्रोष्यामः

लोट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	________	शृणुताम्	________
मध्यम पुरुष	शृणु	________	शृणुत
उत्तम पुरुष	________	शृण्वाव	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	शृणोतु	शृणुताम्	शृण्वन्तु
मध्यम पुरुष	शृणु	श्रृणुतम	शृणुत
उत्तम पुरुष	श्रृवान	शृण्वाव	शृण्वाम

ब्रू (बोलना)
लृट लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	वक्ष्यति	________	वक्ष्यन्ति
मध्यम पुरुष	________	वक्ष्यथः	________
उत्तम पुरुष	________	________	वक्ष्यामः

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	वक्ष्यति	वक्ष्यतः	वक्ष्यन्ति
मध्यम पुरुष	वक्ष्यसि	वक्ष्यथः	वक्ष्यथ
उत्तम पुरुष	वक्ष्यामि	वक्ष्यावः	वक्ष्यामः

चुर्-चुराना
विधिलिङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	चोरयेत्	________	चोरयेयुः
मध्यम पुरुष	________	चोरतम्	________
उत्तम पुरुष	चोरयेयम्	________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	चोरयेत्	चोरयेताम्	चोरयेयुः
मध्यम पुरुष	चोरयेः	चोरतम्	चोरयेत्
उत्तम पुरुष	चोरयेयम्	चोरयेव	चोरयेम

इष् (इच्छ्)-चाहना
लङ्लकार भूतकाल

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	ऐच्छत्	________	एच्छन्
मध्यम पुरुष	ऐच्छ:	________	________
उत्तम पुरुष	________	ऐच्छाव	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	ऐच्छत्	ऐच्छताम्	एच्छन्
मध्यम पुरुष	ऐच्छ:	ऐच्छतम्	ऐच्छत
उत्तम पुरुष	ऐच्छम्	ऐच्छाव	ऐच्छाम

स्निह् – स्नेह (प्रेम) करना
(विधिलिङ्लकार)

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	स्निहेत्	_______	स्निहेयुः
मध्यम पुरुष	स्निह्येः	_______	_______
उत्तम पुरुष	_______	स्निहेव	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	स्निहेत्	स्निहेताम्	स्निहेयुः
मध्यम पुरुष	स्निह्येः	स्निहेतम्	स्निहेत
उत्तम पुरुष	स्निहेयम्	स्निहेव	स्निहेम

क्रुध – गुस्सा करना
लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	क्रत्स्यति	_________	_________
मध्यम पुरुष	_________	क्रोत्स्यथः	_________
उत्तम पुरुष	क्रोत्स्यामि	_________	क्रोत्स्यामः

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	क्रत्स्यति	क्रोत्स्यतः	क्रोत्स्यन्ति
मध्यम पुरुष	क्रोत्स्यसि	क्रोत्स्यथः	क्रोत्स्यथ
उत्तम पुरुष	क्रोत्स्यामि	क्रोत्स्याव:	क्रोत्स्यामः

नश्- नष्ट करना
विधिलिङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	नश्येत्	_________	नश्येयुः
मध्यम पुरुष	_________	नश्येतम्	_________
उत्तम पुरुष	नश्येयम्	_________	_________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	नश्येत्	नश्येताम्	नश्येयुः
मध्यम पुरुष	नश्येः	नश्येतम्	नश्येत
उत्तम पुरुष	नश्येयम्	नश्येव	नश्येम

लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	________	नंक्ष्यतः	________
मध्यम पुरुष	नंक्ष्यसि	________	नंक्ष्यथ
उत्तम पुरुष	________	नंक्ष्यावः	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	नंक्ष्यति	नंक्ष्यतः	नंक्षयन्ति
मध्यम पुरुष	नंक्ष्यसि	नंक्ष्यथः	नंक्ष्यथ
उत्तम पुरुष	नंक्ष्यामि	नंक्ष्यावः	नंक्ष्यामः

द्रुह्-ईर्ष्या करना
लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रोहिष्यति	_______	_______
मध्यम पुरुष	_______	द्रोहिष्यथः	_______
उत्तम पुरुष	द्रोहियामि	_______	द्रोहिष्यामः

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रोहिष्यति	द्रोहिष्यतः	द्रोहिष्यन्ति
मध्यम पुरुष	द्रोहिष्यसि	द्रोहिष्यथः	द्रोहिष्यथ
उत्तम पुरुष	द्रोहियामि	द्रोहिष्यावः	द्रोहिष्यामः

लोट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रुह्यतु	_______	द्रुह्यन्तु
मध्यम पुरुष	_______	द्रुह्यतम्	_______
उत्तम पुरुष	_______	द्रुह्याव	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	द्रुह्यतु	दुह्यताम्	द्रुह्यन्तु
मध्यम पुरुष	द्रुह्यत	द्रुह्यतम्	द्रुह्यत
उत्तम पुरुष	द्रुह्यानि	द्रुह्याव	द्रुह्याम

(आत्मनेपदी धातु रूप)
सेव् -सेवा करना
लट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	सेवते	_______	सेवन्ते
मध्यम पुरुष	_______	सेवेथे	_______
उत्तम पुरुष	सेवे	_______	सेवामहे

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	सेवते	सेवेते	सेवन्ते
मध्यम पुरुष	सेवसे	सेवेथे	सेवध्वे
उत्तम पुरुष	सेवे	सेवावहे	सेवामहे

कम्प – काँपना
लृट लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	कम्पिष्यते	_______	_______
मध्यम पुरुष	_______	कम्पिष्येथे	_______
उत्तम पुरुष	कम्पिष्ये	_______	कम्पिष्यामहे

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	कम्पिष्यते	कम्पिष्येते	कम्पिष्यन्ते
मध्यम पुरुष	कम्पिष्यसे	कम्पिष्येथे	कम्पिष्यध्वे
उत्तम पुरुष	कम्पिष्ये	कम्पिष्यावहे	कम्पिष्यामहे

मुद्-प्रसन्न होना
लङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अमोदत्	_______	अमोदन्त
मध्यम पुरुष	_______	अमोदेथाम्	_______
उत्तम पुरुष	_______	अमोदावहि	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अमोदत्	अमोदेताम्	अमोदन्त
मध्यम पुरुष	अमोदथा:	अमोदेथाम्	अमोदध्वम्
उत्तम पुरुष	अमोदे	अमोदावहि	अमोदामहि

विधिलिङ् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	मोदेत्	_______	मोदेरन्
मध्यम पुरुष	_______	मोदेयाथाम्	_______
उत्तम पुरुष	_______	_______	मोदेमहि

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	मोदेत्	मोदेयाताम्	मोदेरन्
मध्यम पुरुष	मोदथाः	मोदेयाथाम्	मोदेध्वम्
उत्तम पुरुष	मोदेय	मोदेवहि	मोदेमहि

रुच्-अच्छा लगना
लोट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	रोचताम्	रोचेताम्	_______
मध्यम पुरुष	_______	रोचेथाम	_______
उत्तम पुरुष	रोचै	_______	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	रोचताम्	रोचेताम्	रोचन्ताम्
मध्यम पुरुष	रोचस्व	रोचेथाम	रोचध्वम्
उत्तम पुरुष	रोचै	रोचावहै	रोचा है

जन्-जन्म लेना
लृट लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	जनिष्यते	__________	जनिष्यन्ते
मध्यम पुरुष	__________	जनिष्येथे	__________
उत्तम पुरुष	जनिष्ये	__________	__________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	जनिष्यते	जनिष्येते	जनिष्यन्ते
मध्यम पुरुष	जनिष्यसे	जनिष्येथे	जनिष्यध्वे
उत्तम पुरुष	जनिष्ये	जनिष्यावहे	जनिष्यामहे

लभ् धातु-प्राप्त करना
लट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	लभते	________	लभन्ते
मध्यम पुरुष	________	लभेथे	________
उत्तम पुरुष	लभे	________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	लभते	लभेते	लभन्ते
मध्यम पुरुष	लभसे	लभेथे	लभध्वे
उत्तम पुरुष	लभे	लभावहे	लभामहे

लृट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	लप्स्यते	________	लप्स्यन्ते
मध्यम पुरुष	_______	लपस्येथे	________
उत्तम पुरुष	लपस्ये	_________	________

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	लप्स्यते	लप्स्येते	लप्स्यन्ते
मध्यम पुरुष	लप्स्यसे	लपस्येथे	लप्स्यध्वे
उत्तम पुरुष	लपस्ये	लप्स्यावहे	लप्स्यामहे

वृत् (वर्त्)-रहना
लट् लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	वर्तते	_______	वर्तन्ते
मध्यम पुरुष	_______	वर्तेथे	_______
उत्तम पुरुष	_______	वर्तावहे	_______

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	वर्तते	वर्तेते	वर्तन्ते
मध्यम पुरुष	वर्तसे	वर्तेथे	वर्तध्वे
उत्तम पुरुष	वर्ते	वर्तावहे	वर्तामहे

लङ्लकार

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अवर्तत	_________	अवर्तन्त
मध्यम पुरुष	_________	अवर्तेथाम्	_________
उत्तम पुरुष	अवर्ते	_________	अवर्तामहि

उत्तर :

पुरुष	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथम पुरुष	अवर्तत	अवर्तेताम्	अवर्तन्त
मध्यम पुरुष	अवर्तथाः	अवर्तेथाम्	अवर्तध्वम्
उत्तम पुरुष	अवर्ते	अवर्तावहि	अवर्तामहि

प्रश्न 2.
निर्देशानुसारं बहुविकल्पीय प्रश्नान् उत्तरत।
(निर्देशानुसार बहुविकल्पीय प्रश्नों के उत्तर दीजिए ।)

(i) ‘पा’ धातोः लङ्लकारे उत्तम पुरुषैकवचनम् रूपं भवति ।
(अ) अपिबम्
(ब) अपिबम
(स) अपिबेम्
(द) अवदाव
उत्तर :
(अ) अपिबम्

(ii) ‘वद्’ धातोः लङ्लकारे मध्यमपुरुषैकवचनम् रूपं भवति ।
(अ) अवदसि
(ब) अवदः
(स) अवदतम्
(द) अपिबाम
उत्तर :
(ब) अवदः

(iii) ‘सह’ धातोः लट् लकारे प्रथमपुरुषद्विवचनम् रूपं भवति ।
(अ) सहते
(ब) सहत:
(स) सह्यते
(द) सहेते
उत्तर :
(द) सहेते

(iv) ‘स्था’ धातोः लट् लकारे उत्तमपुरुषैकवचनम् रूपं भवति।
(अ) स्थामि
(ब) स्थायामि
(स) तिष्ठामि
(द) तिष्ठानि
उत्तर :
(स) तिष्ठामि

(v) ‘अस्’ धातो: लृट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम् रूपं भवति।
(अ) आस्यति
(ब) अष्यति
(स) भविष्यति
(द) अस्यति
उत्तर :
(स) भविष्यति

प्रश्न 3.
उचितक्रियापदैः वाक्यानि पूरयत । (उचितक्रियापदों द्वारा वाक्य पूरे कीजिए।)
(क) कक्षायां छात्रा : कोलाहलं न _________। (कृ धातु, लट् लकार)
(ख) अद्य ते अत्र न _________। (क्रीड् धातु, लृट् लकार)
(ग) भक्तौ देवालये ईश्वरं _________। (पूज् धातु, लोट् लकार)
उत्तर :
(क) कुर्वन्ति
(ख) क्रीडिष्यन्ति
(ग) पूज्यताम्

प्रश्न 4.
यथानिर्दिष्ट रूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार रूप लिखिए |)
(क) कृ धातु, लोट् लकारे, मध्यम पुरुषे
(ख) नी धातु, लृट् लकारे, प्रथम पुरुषे
(ग) वस् धातु, लृट् लकारे, उत्तम पुरुषे
उत्तर :
(क) कुरु – कुरुतम् – कुरुत्
(ख) नेष्यति – नेष्यतः – नेष्यन्ति
(ग) वत्स्यामि – वत्स्यभः – वत्स्यामः

प्रश्न 5.
मूलधातुं, लकारं, पुरुषं वचनं च लिखत ।
(मूलधातु, लकार, पुरुष और वचन लिखिए।)

क्रियापद	धातु	लकार	पुरुष	वचन
(क) पक्ष्यामि
(ख) पिबत
(ग) शक्नुवन्ति

उत्तर :
(क) दृश – लट् उत्तम एकवचनम्
(ख) पा – लोट् मध्यम बहुवचनम्
(ग) शक् – लट् प्रथम बहुवचनम्

उपसर्गा: (उपसर्ग)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु वाक्येषु उपसर्गं योजयित्वा वाक्यानि पूरयत ।
(निम्नलिखित शब्दों में उपसर्ग जोड़कर वाक्य पूर्ण कीजिए ।)

(क) सैनिकं शस्त्रै: (प्र + हृ) _________।
उत्तर :
प्रहर्त्तव्यम्

(ख) छात्र: अध्यापकम् (अनु + कृ) _________।
उत्तर :
अनुकरोति

(ग) खगाः आकाशे (वि + चर ) _________।
उत्तर :
विचरन्ति

(घ) चंद्रः पृथ्वीं (परि + भ्रम्) _________।
उत्तर :
परिभ्रमति

(ङ) छात्राः शिक्षकान् (सु + आ + गम्) _________।
उत्तर :
स्वागच्छन्ति

(च) विष्णुः बैकुंठं (अधि + शी) _________।
उत्तर :
अधिशेते

(छ) आकाशे खगाः (उत् + पत्) _________।
उत्तर :
उत्पतन्ति

(ज) स: पत्नीं (परि + त्यज) _________।
उत्तर :
परित्यजति

(झ) कृषकः क्षेत्रात् (प्रति + आ + गम्) _________।
उत्तर :
प्रत्यागच्छति

(ञ) अहं सुखम् (अनु + भू) _________।
उत्तर :
अनुभवामि

प्रश्न 2.
निम्नलिखितेभ्यः पदेभ्यः उपसर्गान् पृथक् कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों से उपसर्ग अलग करके लिखिए।)
(क) अवलोकयति = _________ + _________
उत्तर :
अव + लोकयति

(ख) उच्चारणम् = _________ + _________
उत्तर :
उत् + चारणम्

(ग) अनुसरन्ति = _________ + _________
उत्तर :
अनु + सरन्ति

(घ) अवरोधः = _________ + _________
उत्तर :
अव + रोध:

(ङ) विस्मरति = _________ + _________
उत्तर :
वि + स्मरति

(च) उन्मुक्तः = _________ + _________
उत्तर :
उत् + मुक्तः

(छ) प्रतिपालयति = _________ + _________
उत्तर :
प्रति + पालयति

(ज) निर्बोध: = _________ + _________
उत्तर :
नि: + बोधः

(झ) निष्प्रयोजनम् = _________ + _________
उत्तर :
नि: + प्रयोजनम्

प्रश्न 3.
अधोलिखितानाम् उपसर्गानाम् प्रयोगं कृत्वा शब्दान् रचयत ।
(निम्नलिखित उपसर्गों का प्रयोग करके शब्द बनाइए।)
यथा उप + कृ = उपकरोति
(क) अनु + गम् = _________
उत्तर :
अनुगच्छति

(ख) अव + गम् = _________
उत्तर :
अवगच्छति

(ग) आ + गम् = _________
उत्तर :
आगच्छति

(घ) उत् + पत् = _________
उत्तर :
उत्पतति

(ङ) प्र + हृ = _________
उत्तर :
प्रहरति

(च) वि + हृ = _________
उत्तर :
विहरति

(छ) सम् + हृ = _________
उत्तर :
संहरति

(ज) अभि + भू = _________
उत्तर :
अभिभवति

(झ) अधि + कृ = _________
उत्तर :
अधिकरोति

(ञ) निस् + सृ = _________
उत्तर :
निस्सरति

प्रश्न 4.
निम्नलिखितान् उपसर्गयुक्तपदानां प्रयुज्य वाक्यानि रचयत ।
(निम्नलिखित उपसर्ग युक्त पदों का प्रयोग कर वाक्य बनाइए।)
(क) परि + तुष- परितुष्यति
____________________
उत्तर :
पुत्रः पितरौ परितुष्यति ।

(ख) उप + दिश्-उपदिशति
____________________
उत्तर :
गुरुः छात्रान् उपदिशति ।

(ग) उत् + भू-उद्भवति
____________________
उत्तर :
गंगा हिमलायात् उद्भवति।

(घ) वि + नश् – विनश्यति
____________________
उत्तर :
मनुष्यः वनं विनश्यति ।

(ङ) अभि + लष्-अभिलषति
____________________
उत्तर :
बालकः मोदकं अभिलषति ।

प्रत्ययाः (प्रत्यय)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु शब्देषु प्रकृति-प्रत्ययश्च पृथक् कुरुत।
(निम्नलिखित शब्दों में धातु और प्रत्यय अलग कीजिए।)

शब्देषु	धातु	प्रत्यय
(क) जित्वा	____________ +	__________
(ख) वक्तुम्	____________ +	__________
(ग) लब्ध्वा	____________ +	__________
(घ) वसितुम्	____________ +	__________
(ङ) नत्वा	____________ +	__________
(च) श्रोतुम्	____________ +	__________
(छ) मिलित्वा	____________ +	__________
(ज) स्प्रष्टुम्	____________ +	__________
(झ) त्यक्त्वा	____________ +	__________
(ञ) स्मर्तुम्	____________ +	__________
(ट) खादितुम्	____________ +	__________
(ठ) घ्रातुम्	____________ +	__________

उत्तर :
(क) जि + क्त्वा
(ख) वच् + तुमुन्
(ग) लभ् + क्त्वा
(घ) वस् + तुमुन्
(ङ) नम् + क्त्वा
(च) श्रु + तुमुन्
(छ) मिल् + क्त्वा
(ज) स्पृश् + तुमुन्
(झ) त्यज् + क्त्वा
(ञ) स्मृ + तुमुन्
(ट) खाद् + तुमुन्
(ठ) घ्रा + तुमुन्

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदानि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान पूर्ण कीजिए ।)
(क) सोमेशः प्रयागे _________ तत्र अगच्छत्। (तिष्ठतुम्, स्थातुम्)
उत्तर :
स्थातुम्

(ख) अहं हरिद्वारं _________ पावनं गंगाजलम् आनेष्यामि । (गमित्वा, गत्वा)
उत्तर :
गत्वा

(ग) तव मित्रं बहुधनं _________ किं करिष्यति ? (प्राप्य, प्रापित्वा)
उत्तर :
प्राप्य

(घ) प्रथमो _________ त्वं किं करिष्यसि ? (भवितुम्, भोतुम्)
उत्तर :
भवितुम्

(ङ) जना: प्रात: _________ ईश्वरं नमेयुः । (उत्तिष्ठ्वा, उत्थाय)
उत्तर :
उत्थाय

(च) पितरौ _________ अहं गृहात् बहिः गच्छामि। (प्रणम्य, नन्तुम्)
उत्तर :
प्रणम्य

(छ) भिक्षुकः भिक्षाम् _________ प्रत्यागच्छति। (आदाय, दत्वा)
उत्तर :
आदाय

(ज) पाचक: भोजनं _________ आगच्छत्। (पक्तुम्, पचितुम्)
उत्तर :
पक्तुम्

(झ) अहं कार्यं _________ तत्परोऽस्मि । (कर्तुम्, कृत्वा)
उत्तर :
कर्तुम्

(ञ) जना: रामकथा _________ सभायाम् आगच्छति। (श्रावयितुम्, श्रोतुम्)
उत्तर :
श्रोतुम्

प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु प्रकृतिं प्रत्ययं च योज्य वाक्यानि पूरयत ।
(नीचे लिखे वाक्यों में प्रकृति – प्रत्यय जोड़कर वाक्य पूर्ण कीजिए।)
(क) अस्माभिः मिलित्वा _________ (पठ् + अनीयर्)
उत्तर :
पठनीयम्

(ख) (मुद् + शानच्) _________ बालकः क्रीडति।
उत्तर :
मोदमानः

(ग) पितरं ( सेव + शानच् ) _________ पुत्रः प्रसीदति ।
उत्तर :
सेवमानः

(घ) अस्मिन् राज्ये सर्वे जना: ( शिक्ष् + क्त) _________ सन्ति ।
उत्तर :
शिक्षिता:

(ङ) गुरु: (पृच्छ् + शतृ) _________ शिष्यं पाठयति ।
उत्तर :
पृच्छन्तम्

प्रश्न 4.
मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत।
(मञ्जूषा की सहायता से रिक्त स्थान पूर्ण कीजिए।)

मञ्जूषा – पातव्यम्, आरोहन्, गच्छन्ती, कर्त्तव्यम्, मोदमानाः

(क) कक्षायाम् विवादं न _________ ।
(ख) _________ पुत्री जनकं नमति।
(ग) _________ ते गायन्ति ।
(घ) बालकैः प्रातः दुग्धं _________ ।
(ङ) _________ कपिः इतस्ततः पश्यति।
उत्तर :
(क) कर्तव्यम्
(ख) गच्छन्ती
(ग) मोदमानाः
(घ) पातव्यम्
(ङ) आरोहन्

प्रश्न 5.
परस्परं मेलनं कुरुत ।
(आपस में मिलान कीजिए।)

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) कुप् + अनीयर्	(i) प्रष्टव्यम्
(ख) दृश् + अनीयर्	(ii) प्रकाशमान:
(ग) पृच्छ् + तव्यत्	(iii) धारयन्ती
(घ) क्री + तव्यत्	(iv) विद्यमान:
(ङ) धृ + शतृ	(v) कोपनीय:
(च) प्र + काश् + शानच्	(vi) क्रेतव्यः
(छ) विद् + शानच्	(vii) दर्शनीय:

उत्तर :

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) कुप् + अनीयर्	(v) कोपनीय:
(ख) दृश् + अनीयर्	(vii) दर्शनीय:
(ग) पृच्छ् + तव्यत्	(i) प्रष्टव्यम्
(घ) क्री + तव्यत्	(vi) क्रेतव्यः
(ङ) धृ + शतृ	(iii) धारयन्ती
(च) प्र + काश् + शानच्	(ii) प्रकाशमान:
(छ) विद् + शानच्	(iv) विद्यमान:

समासः (समास)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु उचितम् उत्तरं चित्वा (✓) चिह्नितं कुरुत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर सही (✓) का चिह्न लगाइए।)
(i) अस्मिन् समासे पूर्वपदं प्रधानं भवति ।
(अ) बहुब्रीहि
(ब) अव्ययी भावे
(स) कर्मधारये
(द) द्वन्द्वे
उत्तर :
(ब) अव्ययी भावे

(ii) ‘नीलमेघः’ इत्स्य विग्रहः अस्ति।
(अ) नीलः मेघः
(ब) नीलस्य मेघ:
(स) नीले मेघ:
(द) नीलश्च मेघ:
उत्तर :
(अ) नीलः मेघः

(iii) ‘प्रतिदिनं ‘ इत्यस्य विग्रहः अस्ति ।
(अ) दिनं प्रति
(ब) दिनं दिनं प्रति
(स) प्रतिदिनम्
(द) दिनं दिनं च
उत्तर :
(ब) दिनं दिनं प्रति

(iv) ‘पितरौ’ इत्यस्मिन् समासः अस्ति ।
(अ) द्वंद्वः
(ब) द्विगु:
(स) एकशेषः
(द) कर्मधारयः
उत्तर :
(अ) द्वंद्वः

(v) ‘मधुप:’ इत्यत्र कः विग्रहः ।
(अ) मधु पिबति इति
(ब) मधुं पिबति इति
(स) मधुनि पिबतीति
(द) एतेषु न कोऽपि
उत्तर :
(अ) मधु पिबति इति

(vi) ‘शताब्दी’ शब्दे कः समासः ।
(अ) बहुब्रीहि
(ब) षष्ठी तत्पुरुष
(स) द्विगु समास
(द) अव्ययी भाव
उत्तर :
(स) द्विगु समास

(vii) मधुरजला (नदी) इत्यत्र विग्रहवाक्यं किम् ?
(अ) मधुरं जलं यस्यां सा
(ब) मधुरं जलं यस्यै सा
(स) मधुरेण जलेन या सा
(द) एतेषु न कोऽपि
उत्तर :
(अ) मधुरं जलं यस्यां सा

(viii) ‘दूरात् आगत:’ इत्यस्य समस्तपदं किम् ?
(अ) दूरागतः
(ब) दूरादागतः
(स) आदूरगत:
(द) एतेषु न किमपि
उत्तर :
(ब) दूरादागतः

प्रश्न 2.
अधोलिखितं प्रश्नानाम् उत्तरेषु समासविग्रहं समस्तपदं वा लिखत ।
(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तरों में समास विग्रह अथवा समस्तपद लिखिए।)
(क) के पशुभिः समाना: ?
उत्तर :
विद्यया हीनाः

(ख) आम्रवृक्षः कुत्र अस्ति ?
उत्तर :
गृहस्य समीपम्

(ग) पथिकः कुत्र स्वपिति ?
उत्तर :
वृक्षस्य समीपम्

(घ) यत्र त्रयः मार्गाः मिलन्ति तं किं कथ्यन्ते ?
उत्तर :
त्रयाणाम् पथानाम् समाहारः

(ङ) शब्दार्थो इव कौ संपृक्तौ ?
उत्तर :
पार्वती च परमेश्वरः च

प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु पदेषु समस्तपदं समासविग्रहं वा लिखत ।
(नीचे लिखे पदों में समस्त पद अथवा समास विग्रह लिखिए।)
(क) राजपुरुष: _________
(ख) भगिनी च भ्राता च _________
(ग) उपयमुनम् _________
(घ) पञ्चानाम् वटानाम् समाहारः _________
(ङ) नीलोत्पलम् _________
उत्तर :
(क) राज्ञः पुरुष
(ख) भ्रातरौ
(ग) यमुनायाः समीपम्
(घ) पञ्चवटी
(ङ) नीलम् उत्पलम्

प्रश्न 4.
कोष्ठकात् उचितसमस्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक से उचित समस्तपद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) अस्माभिः _________ दानं दातव्यम्। (यथारुचि:/यथारूची)
उत्तर :
यथारुचिः

(ख) अस्माकं विद्यालये _________ अभवत्। (महोत्सव: /महोत्सवम्)
उत्तर :
महोत्सव :

(ग) सः जनः _________ अस्ति । (शरणागतः/शरणागतम्)
उत्तर :
शरणागतः

(घ) सः प्रातः _________ करोति । (सूर्यदर्शन:/सूर्यदर्शनम्)
उत्तर :
सूर्यदर्शनम्

(ङ) सप्तानाम् अह्नां समाहारः _________ कथ्यते। (सप्ताहं/सप्ताह:)
उत्तर :
सप्ताहः

प्रश्न 5.
उचित उत्तरस्य मेलनं कुरुत । (सही उत्तर का मिलान कीजिए।)

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) दिनं करोति इति	(i) पञ्चरात्रम्
(ख) विशेषं जानाति इति	(ii) दशानन:
(ग) पञ्चानाम् रात्रीणां समाहारः	(iii) धर्माथौ
(घ) दश आननानि यस्य सः	(iv) विशेषज्ञ
(ङ) धर्मश्च अर्थश्च	(v) दिनकर :

उत्तर :

खंड ‘क’	खंड ‘ख’
(क) दिनं करोति इति	(v) दिनकर :
(ख) विशेषं जानाति इति	(iv) विशेषज्ञ
(ग) पञ्चानाम् रात्रीणां समाहारः	(i) पञ्चरात्रम्
(घ) दश आननानि यस्य सः	(ii) दशानन:
(ङ) धर्मश्च अर्थश्च	(iii) धर्माथौ

संख्यावाचक शब्दाः (संख्यावाचक शब्द)

प्रश्न 1.
निम्नलिखित अङ्कानां कृते संस्कृत शब्द लिखत ।
(निम्नलिखित अंकों के संस्कृत शब्द लिखिए।)
(क) 33 _________
(ख) 59 _________
(ग) 67 _________
(घ) 74 _________
(ङ) 47 _________
(च) 39 _________
(छ) 69 _________
(ज) 71 _________
(झ) 82 _________
(ञ) 99 _________
उत्तर :
(क) त्रयत्रिंशत्
(ख) नवपञ्चाशत्
(ग) सप्तषष्टिः
(घ) चतुःसप्ततिः
(ङ) सप्तचत्वारिंशत्
(च) नवत्रिंशत् नवषष्टिः
(ज) एकसप्ततिः
(झ) द्वयशीतिः
(ञ) नवनवतिः

प्रश्न 2.
अंकानां कृते उचितं संस्कृतं शब्दं चिनुत ।
(अंकों के लिए उचित संस्कृत शब्द चुनिए ।)
(i) 27
(अ) सप्तविशति
(ब) सप्तादश
(स) सप्तविंशतिः
(द) सप्तत्रिंशत्
उत्तर :
(स) सप्तविंशतिः

(ii) 29
(अ) नवद्वारात
(ब) त्रिंशत
(स) नवविंशति:
(द) नवचत्वारिंशत्
उत्तर :
(स) नवविंशति:

(iii) 37
(अ) सप्तत्रिंशत्
(ब) सप्तत्रिंश:
(स) सप्तविंशति
(द) सप्तशत्
उत्तर :
(अ) सप्तत्रिंशत्

(iv) 58
(अ) अष्टपञ्चाशत्
(ब) नवपञ्चश:
(स) नवपञ्चषु
(द) एकषष्टिः
उत्तर :
(अ) अष्टपञ्चाशत्

(v) 76
(अ) षट्सप्ततिः
(ब) षट्सप्तति
(स) षट्षष्टिः
(द) षट्सप्तदश
उत्तर :
(अ) षट्सप्ततिः

प्रश्न 3.
अधोलिखितानां संस्कृतपदानां कृते अङ्कानि लिखत ।
(निम्नलिखित संस्कृत पदों के लिए अंक लिखिए।)
(क) षष्टिः
(ख) द्विसप्ततिः
(ग) पञ्चसप्ततिः
(घ) अशीतिः
(ङ) पञ्चाशीतिः
(च) शतम्
(छ) सप्तनवतिः
(ज) एकनवतिः
(झ) चतुःपञ्चाशत्
(ञ) एकपञ्चाशत्
उत्तर :
(क) 60
(ख) 72
(ग) 75
(घ) 80
(ङ) 85
(च) 100
(छ) 97
(ज) 91
(झ) 54
(ञ) 51

प्रश्न 4.
घटिकां दृष्ट्वा बसयानस्य प्रस्थानं समयं लिखत ।
(घड़ी को देखकर बस के प्रस्थान का समय लिखिए।)

उत्तर :
(क) सार्धनव
(ख) सपाद पञ्च
(ग) एकादश
(घ) पादोन चतुर्
(ङ) अष्ट

कारक – उपपदविभक्तिश्च
(कारक तथा उपपद विभक्ति)

प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदे प्रयुक्तविभक्तिः नाम लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों में प्रयुक्त विभक्ति का नाम लिखिए।)
(क) माता भोजनं पचति । ____________________
(ख) बाल:: पुस्तकं पठति । ____________________
(ग) छात्रा : विद्यालयं गच्छन्ति । ____________________
(घ) रमेश : जलेन मुखं प्रक्षालयति । ____________________
(ङ) नराः पादाभ्याम् चलन्ति । ____________________
(च) पिता पुत्राय फलानि आनयति । ____________________
(छ) गङ्गा हिमालयात् प्रभवति। ____________________
(ज) अहम् नगरात् बहिः गच्छामि। ____________________
(झ) दशरथस्य पुत्र रामः आसीत् । ____________________
(ञ) मत्स्याः नदीषु तरन्ति । ____________________
उत्तर :
(क) द्वितीया
(ख) द्वितीया
(ग) द्वितीया
(घ) तृतीया
(ङ) तृतीया
(च) चतुर्थी
(छ) पञ्चमी
(ज) पञ्चमी
(झ) षष्ठी
(ञ) सप्तमी

प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदानि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक में से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) खगाः वृक्षस्य _________ सन्ति । (शाखाम्, शाखायाम्)
(ख) सिंह _________ वसति । (वनेषु, वने)
(ग) _________ छात्राः पठन्ति । (कक्षायाम्, कक्षेषु)
(घ) वृक्षस्य _________ कृष्णः सर्पः वसति स्म। (कोटरात्, कोटरे)
(ङ) अध्यापकः _________ लिखति । (श्यामपट्टेषु, श्यामपट्टे)
(च) _________ कमलानि विकसन्ति। (तडागे, तडागम्)
(छ) _________ भ्रमराः गुञ्जन्ति । (पुष्पाणाम्, पुष्पेषु)
(ज) नरा: _________ वसन्ति । (ग्रहम्, गृहेष)
उत्तर :
(क) शाखायाम्
(ख) वने
(ग) कक्षायाम्
(घ) कोटरे
(ङ) श्यामपट्टे
(च) तडागे
(छ) पुष्पेषु
(ज) गृहेषु

प्रश्न 3.
कोष्ठके लिखिते शब्दे विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक में लिखे शब्दों में विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) माता _________ विश्वसिति । (पुत्र)
(ख) स: प्रतिदिनं _________ भ्रमति । (प्रात:काल)
(ग) _________ छात्राः पठन्ति लिखन्ति च । (कक्षा)
(घ) _________ भ्रमराः गुञ्जन्ति । (पुष्प)
(ङ) बाल: _________ अधः सुप्तः आसीत्। (वृक्ष)
(च) _________ स्वरं मधुरं भवति। (कोकिल)
उत्तर :
(क) पुत्रे
(ख) प्रातः काले
(ग) कक्षायाम्
(घ) पुष्पेषु
(ङ) वृक्षस्य
(च) कोकिलस्य

प्रश्न 4.
उदाहरणानुसारेण कोष्ठके लिखिते शब्दे सम्बोधनकारकं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत।
(उदाहरण के अनुसार कोष्ठक में लिखे शब्दों में सम्बोधन कारक का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए । )
यथा हे मातः! मह्यम् फलानि यच्छ। (मातृ)
(क) _________ त्वं किम् पठसि ? (बाला)
(ख) _________ अहमपि त्वया सह गमिष्यामि । (पितृ)
(ग) _________ यूयं देशं रक्षय। (सैनिक)
(घ) _________ कक्षा कार्यं कुरुत। (छात्र)
(ङ) _________ तव गीतानि मह्यं रोचन्ते । (गायक)
उत्तर :
(क) हे बाला!
(ख) हे पितः !
(ग) हे सैनिकाः !
(घ) हे छात्रौ !
(ङ) हे गायक !

प्रश्न 5.
उपपद विभक्त्यानुसारेण रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उपपद विभक्ति के अनुसार रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) छात्रा: _________ गच्छन्ति । (विद्यालये, विद्यालयं, विद्यालयेन)
(ख) अहम् _________ गमिष्यामि । (ग्रामं, ग्रामेण, ग्रामात्)
(ग) सैनिकाः _________ रक्षन्ति। (देशं, देशस्य, देशे)
(घ) माता _________ सह गच्छति। (शिशुम्, शिशुना, शिशुभ्याम्)
(ङ) पिता _________ मोदकं आनयति। (पुत्रं, पुत्राय, पुत्रस्य)
(च) गङ्गा _________ प्रभवति । (हिमालयेन, हिमालयात्, हिमालयं )
(छ) सः _________ अधः विश्रामयति। (वृक्षेन, वृक्षात्, वृक्षस्य )
(ज) _________ कमलं सुंदरमस्ति। (पुष्पेषु, पुष्पाणाम्, पुष्पयो
उत्तर :
(क) विद्यालयं
(ख) ग्रामं
(ग) देशं
(घ) शिशुना
(ङ) पुत्राय
(च) हिमालयात्
(छ) वृक्षस्य
(ज) पुष्पेषु

अव्ययाः (अव्यय)

प्रश्न 1.
मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत ।
(मंजूषा से अव्यय पद चुनकर वाक्य पूर्ण कीजिए।)

मञ्जूषा – परितः, किमर्थम्, कुतः, इतस्ततः, अधुना, शनैः-शनैः, कुत्र, नीचैः, अद्य, मा

(क) कच्छप: _________ चलति ।
(ख) जलम् _________ वहति ।
(ग) त्वं _________ गच्छसि।
(घ) युवां _________ आगच्छथः ?
(ङ) _________ सोमवासरः अस्ति।
(च) वानराः _________ भ्रमन्ति ।
(छ) असत्यं _________ वद।
(ज) त्वं _________ हससि ?
(झ) ग्रामं _________ मार्गाः सन्ति।
(ञ) _________ अहम् गृहकार्यं करोमि ।
उत्तर :
(क) शनैः-शनैः
(ख) नीचैः
(ग) कुत्र
(घ) कुतः
(ङ) अद्य
(च) इतस्ततः
(छ) मा
(ज) किमर्थम्
(झ) परितः
(ञ) अधुना

प्रश्न 2.
अधोलिखित विकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चिनुत । (निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनिए । )
(i) ‘सायंप्रातः च भ्रमति’ अत्र किं पदम् अव्ययं नास्ति ?
(अ) सायं
(ब) भ्रमति
(स) च
(द) प्रात:
उत्तर :
(ब) भ्रमति

(ii) ‘कक्षायाः बहिः बालकाः क्रीडन्ति ‘ अत्र किम् अव्ययपदम् अस्ति ?
(अ) कक्षायाः
(ब) बहिः
(स) क्रीडन्ति
(द) बालकाः
उत्तर :
(ब) बहिः

(iii) ‘अस्ति उत्तरस्यां दिशि देवात्मा’ अत्र के अव्ययपदा: ?
(अ) अस्ति
(ब) उत्तरस्यां दिशि
(स) देवात्मा
(द) अव्ययपदमेव नास्ति
उत्तर :
(द) अव्ययपदमेव नास्ति

(iv) अव्ययात् भिन्नं पदं दर्शय ।
(अ) न
(ब) च
(स) मा
(द) हसति
उत्तर :
(द) हसति

(v) ‘यदा मेघाः गर्जन्ति तदा वर्षा भवति’ इत्यत्र अव्ययसंख्या कति ?
(अ) एकम्
(ब) त्रीणि
(स) द्वे
(द) न कोऽपि
उत्तर :
(स) द्वे

प्रश्न 3.
विकल्पेभ्यः शब्दचित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(दिए गए विकल्पों में से शब्द चुनकर रिक्त स्थान पूर्ण कीजिए।)
(i) जलं _________ कस्य जीवनम् ?
(अ) न
(ब) तीव्रम्
(स) बिना
(द) उपरि
उत्तर :
(स) बिना

(ii) _________ मृषा न वद ।
(अ) सत्यं
(ब) सर्वदा
(स) कदापि
(द) वृथा
उत्तर :
(स) कदापि

(iii) विद्या बिना जीवन _________
(अ) सफलम्
(ब) निरर्थकम्
(स) उत्तमम्
(द) अस्ति
उत्तर :
(ब) निरर्थकम्

(iv) विद्वान् _________ पूज्यते।
(अ) अत्र
(ब) तत्र
(स) सर्वत्र
(द) न
उत्तर :
(स) सर्वत्र

(v) सा _________ उचित समये उत्तिष्ठति ।
(अ) सहसा
(ब) सर्वदा
(स) शनैः-शनैः
(द) नूनम्
उत्तर :
(स) शनैः-शनैः

प्रश्न 4.
उचितअव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
(उचित अव्यय पदों से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)

(क) _________ त्वं गच्छ। (सत्वरं, अधुना)
(ख) अध्यापकम् _________ छात्राः सन्ति। (परितः, सर्वतः)
(ग) _________ वार्तालापेन । (अलं, मा)
(घ) नेहा स्नेहा _________ पठतः । (बिना, च)
(ङ) वृक्षस्य _________ एक: कुक्कुरः सुप्तः आसीत् । (उपरि, अध:)
उत्तर :
(क) अधुना
(ख) परितः
(ग) अलं
(घ) च
(ङ) अधः

प्रश्न 5.
निम्न – अव्ययपदानां सहायतया वाक्यानि रचयत ।
(निम्न अव्यय शब्दों की सहायता से वाक्य बनाइए । )
(क) तत्र _________
(ख) कदापि _________
(ग) अत्र _________
(घ) इतस्ततः _________
(ङ) सर्वदा _________
उत्तर :
(क) तत्र छात्रः पठति ।
(ख) कदापि असत्यं न वदनीयम् ।
(ग) अत्र आगच्छति।
(घ) बालकाः इतस्ततः भ्रमन्ति।
(ङ) रमेशः सर्वदा सत्यं वदति।

विशेषण

प्रश्न 1.
गुणबोधक विशेषणपदानि
रिक्तस्थाने विशेषणपदानि लिखत ।
(रिक्त स्थानों में विशेषण पद लिखिए।)

पुल्लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	नपुंसकलिङ्ग
छात्र:	__________	__________
सुंदर:	सुंदरी	__________
__________	वीराङ्गना	__________
प्रफुल्लित:	__________	प्रफुल्लितम्
__________	पवित्रा	पवित्रम्
शोभन:	__________	शोभनम्
शिक्षित:	__________	__________
__________	विदुषी	__________
दाता	__________	__________
__________	महती	__________
सुखदायक:	__________	सुखदायकम्
विनम्र:	__________	विनम्रम्

उत्तर :

पुल्लिड्न	स्त्रीलिज्न	नपुंसकलिड्न
छात्र:	छात्रा
सुंदरः	सुंदरी	सुन्दरम्
वीरः	वीराड्भना
प्रफुल्लितः	प्रफुल्लिता	प्रफुल्लितम्
पवित्रः	पवित्रा	पवित्रम्
शोभनः	शोभना	शोभनम्
शिक्षित	शिक्षिता:	शिक्षितम्
विद्वान्	विदुषी
दाता	दात्री	दात्रम्
महत्	महती	महत्तम्
सुखदायकः	सुखदायिका	सुखदायकम्
विनम्र:	विनम्रा	विनम्रम्

प्रश्न 2.
गंधरंगदोषबोधक पदानि लिखत ।
(गंध, रंग, दोष, बोधक पदों को लिखिए ।)

सुगंधित:	_______	सुगंधितम्
_______	सुवासिता	_______
कृष्णः	_______	कृष्णम्
_______	पीता	पीतम्
श्वेतः	_______	_______
कुरूप:	_______	कुरूपम्
_______	निर्दया	निर्दयम्
रक्त:	_______	रक्तम्

उत्तर :

सुगंधितः	सुगंधिता	सुगंधितम्
सुवासितः	सुवासिता	सुवासितम्
कृष्णः	कृष्णा	कृष्णम्
पीतः	पीता	पीतम्
श्वेतः	श्वेता	श्वेतम्
कुरूपः	कुरूपा	कुरूपम्
निर्दयः	निर्दया	निर्दयम्
रक्तः	रक्ता:	रक्तम्त

प्रश्न 3.
निम्नलिखितानां विशेषणपदानां स्त्रीलिङ्गरूपाणि लिखत ।
(निम्नलिखित विशेषण शब्दों के स्त्रीलिङ्ग रूप लिखिए।)
(क) योग्य: ____________
(ख) कुटिल: ____________
(ग) वृद्धः ____________
(घ) विद्वान् ____________
(ङ) शुभ्र: ____________
उत्तर :
(क) योग्या
(ख) कुटिला
(ग) वृद्धा
(घ) विदुषी
(ङ) शुभ्रा

प्रश्न 4.
निम्नलिखितानां विशेषणशब्दानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत ।
(निम्नलिखित विशेषण शब्दों का वाक्यों में प्रयोग कीजिए।)
(क) मधुराणि ____________
(ख) स्वच्छम् ____________
(ग) निर्दयः ____________
(घ) पवित्रा ____________
(ङ) सुगंधित: ____________
उत्तर :
(क) मधुराणि अस्मिन् उद्याने मधुराणि आम्राणि सन्ति
(ख) स्वच्छम् सः स्वच्छम् वस्त्रम् धारयति।
(ग) निर्दयः धनानन्दः निर्दयः नृपः आसीत्।
(घ) पवित्रा गंगा एका पवित्रा सरिता अस्ति ।
(ङ) सुगंधितः सुगंधितः पादपः उद्याने अस्ति।

प्रश्न 5.
विशेष्य- विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत । (विशेष्य-विशेषणों का उचित मिलान कीजिए।)

विशेष्य- पदानि	विशेषण – पदानि
(क) अयम्	(i) संस्कृति:
(ख) संस्कृतिविशिष्टायाम्	(ii) इतिहासे:
(ग) महत्वाधायिनी	(iii) प्रदेश:
(घ) प्राचीने	(iv) समवायः
(ङ) एक:	(v) भारतभूमौ

उत्तर :

विशेष्य- पदानि	विशेषण – पदानि
(क) अयम्	(iii) प्रदेश:
(ख) संस्कृतिविशिष्टायाम्	(v) भारतभूमौ
(ग) महत्वाधायिनी	(i) संस्कृति:
(घ) प्राचीने	(ii) इतिहासे:
(ङ) एक:	(iv) समवायः

प्रश्न 6.
बहुविकल्पीय प्रश्ना: (बहुविकल्पीय प्रश्न)
(i) संज्ञायाः सर्वनामस्य वा लक्षणं वर्णयन्ति ये शब्दा: ते
(अ) संज्ञा
(ब) विशेषणम्
(स) सर्वनाम
(द) विशेषणम् इति उच्यन्ते
उत्तर :
(द) विशेषणम् इति उच्चन्ते

(ii) यस्य लक्षणं वर्णित सः शब्दः भवति
(अ) शब्दः
(ब) विशेषणम्
(स) विशेष्य
(द) वाक्याम
उत्तर :
(स) विशेष्य

(iii) एतेषु कः विशेषणविविधता नास्ति ?
(अ) गुणात्मक
(ब) व्यक्तिगत
(स) संख्यात्मक
(द) सर्वनाम
उत्तर :
(ब) व्यक्तिगत

अशुद्धि-संशोधनम्
(अशुद्धि-संशोधन)

प्रश्न 1.
विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा वाक्यानि पूरयत ।
(विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर वाक्य पूर्ण कीजिए।)
(i) पिता ______ स्निह्यति ।
(अ) पुत्राय
(ब) पुत्रस्य
(स) पुत्रं
(द) पुत्रे
उत्तर :
(द) पुत्रे

(ii) बालकस्य ______ वर्णः रक्तः अस्ति ।
(अ) हस्ते
(ब) हस्तयो:
(स) हस्ताभ्याम्
(द) हस्तानाम्
उत्तर :
(ब) हस्तयो:

(iii) स: ______ सह क्रीडति ।
(अ) मित्रस्य
(ब) मित्रम्
(स) मित्रेण
(द) मित्रयोः
उत्तर :
(स) मित्रेण

(iv) वयं ______ पठामः ।
(अ) ज्ञानं
(ब) ज्ञानेन
(स) ज्ञानाय
(द) ज्ञानाभ्याम्
उत्तर :
(स) ज्ञानाय

(v) ______ परित: वृक्षाः सन्ति।
(अ) विद्यालयस्य
(ब) विद्यालयम्
(स) विद्यालये
(द) न कोऽपि
उत्तर :
(ब) विद्यालयम्

(vi) ______ स्वरः मधुरः भवति ।
(अ) पिकस्य
(ब) पिक:
(स) पिकम्
(द) पिकेन
उत्तर :
(अ) पिकस्य

प्रश्न 2.
निर्देशानुसारं वाक्यानि संशोधयत ।
(निर्देश के अनुसार वाक्य शुद्ध कीजिए ।)
(i) कर्तृ पदान् संशोधयत ।
(कर्तापद को शुद्ध कीजिए ।)
(क) बालिके गायन्ति । ____________
(ख) अहम् चित्रं पश्यति । ____________
(ग) वयम् विद्यालयं गच्छथ। ____________
(घ) आवाम् भोजनं खादथः । ____________
(ङ) त्वम् विद्यालयं गच्छामि। ____________
उत्तर :
(क) बालिकाः
(ख) सः
(ग) यूयम्
(घ) युवाम्
(ङ) अहम्

(ii) क्रियापदान् संशोधयत ।
(क्रिया- पद को शुद्ध कीजिए ।)
(क) बालिकाः तत्र न पठति । ____________
(ख) मयूराः कुत्र नृत्यति । ____________
(ग) ताः कन्याः अस्ति। ____________
(घ) युवां वाक्यं वदसि । ____________
(ङ) तौ उद्याने क्रीडन्ति । ____________
उत्तर :
(क) पठन्ति
(ख) नृत्यन्ति
(ग) सन्ति
(घ) वदथः
(ङ) क्रीडतः

(iii) लिङ्गविषयक अशुद्धिं संशोधयत ।
(लिंग संबंधी अशुद्धियों को शुद्ध कीजिए।)
(क) इयं कन्या गुणवान अस्ति । ____________
(ख) राधा कृष्णस्य प्रियम् अस्ति । ____________
(ग) उद्याने बहव: पुष्पाः सन्ति । ____________
(घ) मम मित्र: मूर्खः नास्ति । ____________
(ङ) जनकः गृहः गच्छति । ____________
उत्तर :
(क) गुणवती
(ख) प्रिया
(ग) पुष्पाणि
(घ) मित्रम् मूर्खम्
(ङ) गृहम्

(iv) विशेषणसंबंधी अशुद्धिं संशोधयत ।
(विशेषण संबंधी अशुद्धियों को शुद्ध कीजिए ।)
(क) सुधा चतुर: बालिका अस्ति । ____________
(ख) सा बालिका स्वस्थः अस्ति । ____________
(ग) का पुरुषः आगमिष्यति । ____________
(घ) सुंदरं नायिका नृत्यति । ____________
(ङ) एषा मम वृक्षः अस्ति । ____________
उत्तर :
(क) चतुरा
(ख) स्वस्था
(ग) कः
(घ) सुंदरी
(ङ) एषः

The post Class 8 Sanskrit Grammar Worksheet with Answers व्याकरण appeared first on Learn CBSE.

📚 NCsolve - Your Global Education Partner 🌍

Empowering Students with AI-Driven Learning Solutions

Welcome to NCsolve — your trusted educational platform designed to support students worldwide. Whether you're preparing for Class 10, Class 11, or Class 12, NCsolve offers a wide range of learning resources powered by AI Education.

Our platform is committed to providing detailed solutions, effective study techniques, and reliable content to help you achieve academic success. With our AI-driven tools, you can now access personalized study guides, practice tests, and interactive learning experiences from anywhere in the world.

🔎 Why Choose NCsolve?

At NCsolve, we believe in smart learning. Our platform offers:

• ✅ AI-powered solutions for faster and accurate learning.
• ✅ Step-by-step NCERT Solutions for all subjects.
• ✅ Access to Sample Papers and Previous Year Questions.
• ✅ Detailed explanations to strengthen your concepts.
• ✅ Regular updates on exams, syllabus changes, and study tips.
• ✅ Support for students worldwide with multi-language content.

🌐 Explore Our Websites:

🔹 ncsolve.blogspot.com
🔹 ncsolve-global.blogspot.com
🔹 edu-ai.blogspot.com

📲 Connect With Us:

👍 Facebook: NCsolve
📧 Email: ncsolve@yopmail.com

#NCsolve #EducationForAll #AIeducation #WorldWideLearning #Class10 #Class11 #Class12 #BoardExams #StudySmart #CBSE #ICSE #SamplePapers #NCERTSolutions #ExamTips #SuccessWithNCsolve #GlobalEducation