Students rely on Deepakam Class 6 Solutions and Ling Vachan Purush in Sanskrit Class 6 लिङ्ग वचनम् पुरुषः to clarify their doubts after class.
Ling Vachan Purush in Sanskrit Class 6
Ling in Sanskrit Class 6 लिङ्ग
Ling Parichay in Sanskrit Class 6
लिङ्गम्
संस्कृत में लिङ्ग की दृष्टि से शब्दों को तीन भागों में बाँटा गया है, जो निम्न हैं
- पुल्लिङ्ग शब्दः जिन शब्दों से पुरुष जाति का बोध होता है, उन्हें पुल्लिङ्ग शब्द कहते हैं; जैसे – बालकः, रामः, सिंह, छात्रः, वृक्ष:, गज:, अश्वः आदि ।
- स्त्रीलिङ्ग शब्दः जिन शब्दों से स्त्री जाति का बोध होता है, उन्हें स्त्रीलिङ्ग शब्द कहते हैं; जैसे – रमा, लता, बालिका, अजा, महिला, छात्रा, कन्या, माला आदि ।
- नपुंसकलिङ्ग शब्दः जिन शब्दों से न तो पुरुष जाति का और न ही स्त्री जाति का बोध होता है, ऐसे शब्दों को नपुंसकलिङ्ग शब्द कहते हैं; जैसे – फलम्, पुस्तकम्, गृहम्, वस्त्रम्, भवनम् आदि।
शब्दों के प्रकार
‘शब्द’ के अंत में या तो स्वर होता है अथवा व्यंजन | इस आधार पर शब्द निम्नलिखित दो प्रकार के होते हैं
- अजन्त या स्वरान्त शब्दः जिन शब्दों के अंत में कोई स्वर होता है, उन्हें अजन्त या स्वरान्त कहते हैं; जैसे- देव, लता, हरि, नदी, गो, पितृ, मधु, वस्तु आदि ।
- हलन्त् या व्यंजनांत शब्द जिन शब्दों के अंत में कोई व्यंजन होता है, उन्हें हलन्त या व्यंजनांत शब्द कहते हैं; जैसे- सरित्, राजन्, आत्मन् आदि ।
उपरोक्त के अतिरिक्त लिंग व अंतिम अक्षर की दृष्टि से शब्दों को निम्नलिखित छ: वर्गों में बाँटा गया है
(i) अजन्त पुल्लिंग शब्द
अजन्त पुल्लिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित स्वरान्तों / अजन्तों को सम्मिलित किया जाता है
- अकारान्ताः बालकः, अज:, देव:, अश्व:, घटः, आदयः ।
- इकारान्ताः हरिः, मुनिः, भूपतिः, राशि:, अतिथिः आदयः ।
- उकारान्ताः साधुः, शिशुः, रिपुः, गुरुः, शत्रुः आदयः । ऋकारान्ताः मातृ, पितृ, रातृ, होतृ आदयः ।
(ii) हलन्त पुल्लिंग शब्द
हलन्त पुल्लिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित व्यंजनांत / हलन्त शब्दों को सम्मिलित किया जाता है
- नकारान्ताः आत्मन् शशिन्, राजन् आदयः।
- तकारान्ताः भगवत् महत्, श्रीमत् आदयः ।
(iii) अजन्त स्त्रीलिंग शब्द
अजन्त स्त्रीलिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित स्वरान्तों / अजन्तों को सम्मिलित किया जाता है
- आकारान्ताः माला, आर्या, कन्या, ग्रीवा आदयः ।
- इकारान्ताः बुद्धि:, मतिः, प्रीतिः आदयः ।
- ईकारान्ताः नदी, कौमुदी, गौरी, जननी आदयः ।
- उकारान्ताः धेनुः, रज्जुः, चञ्चुः आदयः।
- ऋकारान्ताः मातृ आदयः ।
(iv) हलन्त स्त्रीलिंग शब्द
हलन्त स्त्रीलिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित व्यंजनांत / हलन्त शब्दों को सम्मिलित किया जाता है वाच्, सरित्, तडित् आदयः ।
(v) अजन्त नपुंसकलिंग शब्द
अजन्त नपुंसकलिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित स्वरान्तों / अजन्तों को सम्मिलित किया जाता है
- अकारान्ताः फलम् पत्रम् अमृतम्, उपवनम् आदयः ।
- इकारान्ताः वारि, दधि, अक्षि आदयः ।
- उकारान्ताः मधु, वस्तु, अश्रु, आदयः ।
- ऋकारान्ताः कर्तृ आदि ।
(vi) हलन्त नपुंसकलिंग शब्द
हलन्त नपुंसकलिंग शब्दों के अन्तर्गत निम्नलिखित व्यंजनांत / हलन्त शब्दों को सम्मिलित किया जाता है जगत्, महत्, रजस्, सरस् आदयः।
पुल्लिंग शब्द सूची
अकारान्तः
- अनलः = आग
- अश्वः = घोड़ा
- आकाश: = आकाश
- उलूकः = उल्लू
- वृषभ: = बैल
- खगः = पक्षी
- घटः = घड़ा
- जलदः = बादल
- नकुल: = नेवला
- बकः = बगुला
- मकरः = मगरमच्छ
- रामः = राम
- वरः = वर
- पटः = पट
- हरः = शिव
- अजः = बकरा
- अनिलः = हवा
- ईश्वरः = ईश्वर
- उष्ट्र: = ऊँट
- काकः = कौआ
- गर्दभः = गधा
- चन्द्रः = चाँद
- दन्तः = दाँत
- पतङ्गः = सूर्य
- भल्लूकः = रीछ
- यज्ञः = यज्ञ
- लाभः = लाभ
- शेष: = शेषनाग
- सर्पः = साँप
- क्षत्रियः = क्षत्रिय
इकारान्तः
- ऋषि: = ऋषि
- कपिः = बन्दर
- हरिः = भगवान विष्णु
- असिः = तलवार
- भूपति: = राजा
- विधि: = कानून
- औषधिः = दवाई
- जलधिः = समुद्र
- कविः = कविता करने वाला
- यतिः = संन्यासी
- राशि: = समूह
- अतिथि: = मेहमान
- हिमाद्रिः = हिमालय
- गिरि: = पर्वत
- अद्रिः = पर्वत
- व्याधिः = रोग, बीमारी
उकारान्तः
- साधुः = सज्जन
- विधु: = चन्द्रमा
- शिशुः = बालक
- तरुः = पेड़
- बन्धुः = भाई
- वायुः = हवा
- ऋतु = मौसम
- रिपुः = शत्रु
- भानुः = सूर्य
- प्रभुः = स्वामी
- सिन्धुः = समुद्र
- इक्षुः = गन्ना
- इन्दुः = चन्द्रमा
- गुरु: = शिक्षक
- शत्रु: = दुश्मन
- बिन्दुः = बूँद
ऋकारान्तः
- पितृ = पिता
- सवितृ = सूर्य
- नप्तृ = दौहित्र
- होतृ = हवन करने वाला
- भातृ = भाई
- भर्तृ = स्वामी
- क्रेत्र = खरीदने वाला
- गन्तृ = जाने वाला
स्त्रीलिंग शब्द सूची
आकारान्तः
- आर्या = श्रेष्ठ
- एला = इलायची
- कक्षा = श्रेणी
- ईडा = पूजा
- कला = मिनट
- कन्या = लड़की
- ग्रीवा = गर्दन
- गंगा = नदी (गंगा)
- छाया = छाया
- भत्या = नौकरानी
- पादुका = जूती
- माला = हार
- यमुना = यमुना नदी
- रसना = जीभ / जिह्वा
ईकारान्त:
- कौमुदी = चाँदनी
- घटी = घड़ी
- दासी = नौकरानी
- नदी = दरिया
- पृथ्वी = भूमि
- मृगी = हरिणी
- विदुषी = विद्यावती
- गौरी = गौरी
- जननी = माता
- देवी = देवी
- नारी = स्त्री
- भगिनी = बहन
- राज्ञी = रानी
- श्रेणी = कक्षा
नपुंसकलिंग शब्द सूची
अकारान्तः
- अमृतम् = अमृत
- उपवनम् = बाग
- उद्यानम् = बगीचा
- अस्त्रम् = अस्त्र / हथियार
- उदकम् = जल
- औषधम् = दवाई
- कमलम् = कमल
- गगनम् = आकाश
- चक्रम् = चक्र
- चिबुकम् = ठोड़ी
- जलम् = पानी
- तृणम् = तिनका
- ताम्रम् = ताँबा
- दर्पणम् = शीशा
- नेत्रम् = आँख
- पुष्पम् = फूल
- मासम् = माँस
- फलम् = फल
- भूषणम् = गहना
- मित्रम् = मित्र, सखा, सरवा
- मुखम् = मुँह
- रत्नम् = रत्न
- रजतम् = चाँदी
- लौहम् = लौहा
- रुप्यकम् = रुपया
- वित्तम् = धन
- विषम् = विष, जहर
- शस्त्रम् = हथियार
- सलिलम् = जल, पानी
- सुवर्णम् = सोना
पुल्लिंग से स्त्रीलिंग
पुल्लिंग स्त्रीलिंग (अकारान्त)
- बाल: = बाला
- अजः = अजा
- छात्रः = छात्रा
- शिक्षक: शिक्षिका
- अश्वः = अश्वा
- बालक: = बालिका
- सुतः = सुता
- गायक: = गायिका
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग (ईकारान्त)
- नरः = नारी
- दासः = दासी
- काकः = काकी
- गर्दभः = गर्दभी
- देवः = देवी
- उष्ट्र: = उष्ट्री
Vachan in Sanskrit Class 6 वचनम्
Vachan Parivartan in Sanskrit Class 6
संस्कृत में वचन तीन प्रकार के होते हैं।
एकवचनम् जिससे किसी व्यक्ति या वस्तु की एक संख्या का बोध होता है; जैसे- बालकः, लता, फलम्।
द्विवचनम् जिससे किसी व्यक्ति या वस्तु की दो संख्याओं का बोध होता है; जैसे- बालकौ, लते, फले।
बहुवचनम् जिससे किसी व्यक्ति या वस्तु की दो से अधिक संख्याओं का बोध होता है; जैसे- बालकाः, लता:, फलानि ।
तीनों वचनों के अन्य उदाहरण
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- रामः – रामौ – रामा:
- बालक – बालकौ – बालकाः
- रमा – रमे – रमाः
- फलम् – फले – फलानि
- सः – तौ – ते
- सा – ते – ता:
- त्वम् – युवाम् – यूयम्
- अहम् – आवाम् – वयम्
Purush in Sanskrit Class 6 पुरुषः
Pratham Purush Madhyam Purush Uttam Purush in Sanskrit Class 6
पुरुष
संस्कृत में पुरुष तीन प्रकार के होते हैं।
(i) प्रथम पुरुष जहाँ कर्ता किसी अन्य के लिए प्रयुक्त होता है, उसे प्रथम पुरुष कहते हैं। यह तीनों लिङ्गों व तीनों वचनों में होता है। जैसे-
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- पुल्लिङ्गम् – सः – तौ – ते
- स्त्रीलिङ्गम् – सा – ते – ता:
- नपुंसकलिङ्गम् – तत् – ते – तानि
(ii) मध्यम पुरुष जहाँ कर्ता का प्रयोग मध्यम पुरुष के लिए प्रयुक्त होता है अर्थात् जिससे वार्तालाप होता अर्थात् जो श्रोता होता है, उसे मध्यम पुरुष कहते हैं। यह तीनों लिङ्गों में समान होता है। जैसे-
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- त्वम् – युवाम् – यूयम्
(iii) उत्तम पुरुष जहाँ कर्ता अपने (स्वयं) के लिए अर्थात् स्वयं वक्ता के लिए प्रयुक्त होता है, उसे उत्तम पुरुष कहते हैं। यह तीनों लिङ्गों में समान होता है। जैसे-
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- अहम् – आवाम् – वयम्
अभ्यास प्रश्ना:
बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नों सहित
1. प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चिनुत । (दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनिए ।)
(i) अधोलिखितेषु पुल्लिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) छात्र:
(ब) रमा
(स) लता
(द) फलम्
उत्तर:
(अ) छात्र:
(ii) नपुंसकलिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) सीता
(ब) वनम्
(स) नर:
(द) सिंह:
उत्तर:
(ब) वनम्
(iii) स्त्रीलिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) पुष्पाणि
(ब) महिला
(स) राम:
(द) जलम्
उत्तर:
(ब) महिला
(iv) नपुसंकलिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) अजा
(ब) बालिका
(स) कमलानि
(द) हरि:
उत्तर:
(स) कमलानि
(v) पुल्लिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) पुस्तकम्
(ब) नारिकेलम्
(स) चटका
(द) कृष्ण:
उत्तर:
(द) कृष्ण:
(vi) स्त्रीलिङ्ग शब्दः अस्ति ।
(अ) अजा
(ब) स:
(स) तत्
(द) छात्र:
उत्तर:
(अ) अजा
(vii) मध्यम पुरुष एकवचने रूपं अस्ति।
(अ) अहम्
(ब) त्वम्
(स) स:
(द) तत्
उत्तर:
(ब) त्वम्
(viii) उत्तम पुरुष द्विवचने रूपम् अस्ति ।
(अ) आवाम्
(ब) वयम्
(स) युवाम्
(द) तौ
उत्तर:
(अ) आवाम्
(ix) नपुसंकलिंग बहुवचने रूपं अस्ति ।
(अ) मित्रे
(ब) फलम्
(स) फलानि
(द) बालकाः
उत्तर:
(स) फलानि
(x) प्रथम पुरुष बहुवचने रूपं अस्ति ।
(अ) तानि
(ब) तत्
(स) यूयम्
(द) वयम्
उत्तर:
(अ) तानि
2. अधोलिखितानां शब्दानां लिंग परिवर्तनं कुरुत । (निम्नलिखित शब्दों का लिंग परिवर्तन कीजिए।)
- अश्वः
- देवी
- सुतः
- बालिका
- नारी
- गायकः
उत्तर:
- अश्वा
- देव:
- सुता
- बालकः
- नर:
- गायिका
3. अधोलिखितेषु वाक्येषु लिंग परिवर्तनं कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में लिंग परिवर्तन करके लिखिए।)
- छात्रा गायति ।
- बालकः नृत्यति ।
- छात्रः पठति ।
- सा विद्यालयं गच्छति ।
- विडालः धावति ।
- लेखिका लिखति ।
उत्तर:
- छात्रः गायति ।
- बालिका नृत्यति ।
- छात्रा पठति ।
- स: विद्यालयं गच्छति ।
- विडाला धावति ।
- लेखकः लिखति ।
4. अधोलिखितान् शब्दान् एकवचनात् द्विवचने परिवर्तनं कुरुत | (निम्नलिखित शब्दों को एकवचन से द्विवचन में परिवर्तित कीजिए।)
- वृक्ष:
- मित्रम्
- फलम्
- छात्रा
- सा
- सिंह:
उत्तर:
- वृक्षौ
- मित्रे
- फले
- ते
- छात्रे
- सिंघै सिंहे
5. अधोलिखितान् शब्दान् एकवचनात् बहुवचने परिवर्तनं कुरुत । (निम्नलिखित शब्दों को एकवचन से बहुवचन में परिवर्तित कीजिए ।)
- बालकः
- लता
- पत्रम्
- स:
- अहम्
- त्वम्
उत्तर:
- बालकाः
- लता:
- पत्राणि
- ते
- वयम्
- यूयम्
6. अधोलिखितान् शब्दान् बहुवचनात् एकवचने परिवर्तनं कुरु । (निम्नलिखित शब्दों को बहुवचन से एकवचन में परिवर्तित कीजिए।)
- ता:
- शाखा:
- मित्राणि
- मुनयः
- कानि
- पर्वताः
उत्तर:
- सा
- शाखा
- मित्रम्
- मुनि:
- किम्
- पर्वत:
7. निर्देशानुसारं वचनपरिवर्तनं कुरुत । (निर्देशानुसार वचन परिवर्तन कीजिए ।)
- सा पठति । (द्विवचने)
- बालिकाः गच्छन्ति । (एकवचने)
- त्वम् धावसि। (बहुवचने)
- ताः नृत्यन्ति । (एकवचने)
- गजाः चलन्ति। (द्विवचने)
- मयूरः नृत्यति । (बहुवचने)
उत्तर:
- ते पठतः।
- बालिका गच्छति ।
- यूयम् धावथ।
- सा नृत्यति ।
- गजौ चलत।
- मयूराः नृत्यन्ति ।
8. अधोलिखितेषु पदेषु नपुंसकलिंग पदानि चयनं कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से नपुंसकलिंग पदों को चुनकर लिखिए |)
सर्प:, उदकम्, औषधम्, कक्षा, कला, अस्त्रम् अमृतम्, पट:, काकः, उद्यानम्।
उत्तर:
(i) उदकम्
(ii) औषधम्
(iii) अस्त्रम्
(iv) अमृतम्
(v) उद्यानम्
9. अधोलिखितेषु पदेषु द्विवचनान्तानि पदानि चित्वा लिखत। (निम्नलिखित पदों में से द्विवचन वाले पद चुनकर लिखिए |)
मुनी, मित्रम्, देवौ, अहम्, युवाम्, तौ, एष:, का, तानि, पठतः, लते, साधू।
उत्तर:
(i) मुनी
(ii) देवौ
(iii) युवाम्
(iv) तौ
(v) पठत:
(vi) लते
(vii) साधू
10. अधोलिखितेषु पदेषु अकारान्तपदानि चित्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से अकारान्त पदों को चुनकर लिखिए |)
अनलः, खगः, आर्या, गौरी, उपवनम्, सलिलम्, विदुषी, सर्प:, लाभः कविः, गिरिः ।
उत्तर:
(i) अनलः
(ii) खगः
(iii) उपवनम्
(iv) सलिलम्
(v) सर्प:
(vi) लाभ: ।
11. अधोलिखितेषु पदेषु हलन्त पदानि चित्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से हलन्त पद चुनकर लिखिए।)
शिशुः, राजन्, आत्मन्, सुधा, मनस्, पयस् सरित् वारि
उत्तर:
(i) राजन्
(ii) आत्मन्
(iii) मनस्
(iv) पयस्
(v) सरित्
12. अधोलिखितेषु पदेषु उत्तम पुरुषवाचकानि पदानि चित्वा लिखत । (अधोलिखित पदों में से उत्तम पुरुष वाचक पदों को चुनकर लिखिए।)
शिशुः, राजन्, आत्मन्, सुधा, मनस्, पयस् सरित् वारि त्वम्, अहम्, युवाम्, तौ, आवाम्, यूयम्, वयम् सा
उत्तर:
(i) अहम्
(ii) आवाम्
(iii) वयम्
13. अधोलिखितेषु पदेषु प्रथम पुरुष वाचकानि पदानि चित्वा लिखत। (निम्नलिखित पदों में से प्रथम पुरुष वाचक पदों को चुनकर लिखिए।)
तत्, अहम्, त्वम्, तानि, सः, तौ, वयम्, यूयम्, मम,
उत्तर:
(i) तत्
(ii) तानि
(iii) स:
(iv) तौ
(v) ते
14. भिन्न प्रकृतिकं पदं चिनुत । (भिन्न प्रकृति वाला पद चुनिए ।)
- तत्, सा, तानि, ते
- रामेण, बालकस्य, लताः, रमा
- पठतः, पठन्ति, गच्छन्ति, गमिष्यन्ति
- अहं, आवां, वयं, सः
- फलम्, गृहम्, कमलम्, पुस्तकानि उत्तराणि
उत्तर:
- सा (यह स्त्रीलिङ्ग है – शेष सभी नपुंसकलिङ्ग है)
- लता: (यह बहुवचन है- शेष सभी एकवचन है)
- पठत: (यह द्विवचन है- शेष सभी बहुवचन है)
- स: (यह प्रथम पुरुष है – शेष सभी उत्तम पुरुष है)
- पुस्तकानि (यह बहुवचन है- शेष सभी एकवचन है)
15. अधोलिखितेषु पदेषु पुल्लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग पदानि पृथक् कृत्वा लिखत। (निम्नलिखित शब्दों में से पुल्लिंग व स्त्रीलिङ्ग शब्दों को अलग करके लिखिए।)
बालक:, छात्र:, राम:, ललिता, रमा, नदी, हरि, महिला:, माला, जन:, अश्व:, गजः, बालिकाः, लता
- पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग
- ……… – ………..
- ……… – ………..
- ……… – ………..
- ……… – ………..
- ……… – ………..
उत्तर:
- पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग
- बालक: – ललिता
- हरि – महिला:
- छात्र: – रमा
- जन: – माला
- रामः – नदी
- अश्व: – बालिका
16. एकवचनांत, द्विवचनांत, बहुवचनांत पदानि च पृथक् कृत्वा लिखत । (एकवचन, द्विवचन और बहुवचन पदों को अलग करके लिखिए।)
सा, तौ, ता:, सः, तानि, तत्, त्वम्, वयम्, यूयं, आवां, अहं, युवाम्
- एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
- ……… – ………. – ……….
- ……… – ………. – ……….
- ……… – ………. – ……….
उत्तर:
- एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
- सा – तौ – ता:
- सः – युवाम् – तानि
- तत् – आवां – वयम्
- त्वम् – ….. – यूयं
- अहं – ……. – ……..
The post Ling, Vachan, Purush in Sanskrit Class 6 लिङ्ग वचनम् पुरुषः appeared first on Learn CBSE.
📚 NCsolve - Your Global Education Partner 🌍
Empowering Students with AI-Driven Learning Solutions
Welcome to NCsolve — your trusted educational platform designed to support students worldwide. Whether you're preparing for Class 10, Class 11, or Class 12, NCsolve offers a wide range of learning resources powered by AI Education.
Our platform is committed to providing detailed solutions, effective study techniques, and reliable content to help you achieve academic success. With our AI-driven tools, you can now access personalized study guides, practice tests, and interactive learning experiences from anywhere in the world.
🔎 Why Choose NCsolve?
At NCsolve, we believe in smart learning. Our platform offers:
- ✅ AI-powered solutions for faster and accurate learning.
- ✅ Step-by-step NCERT Solutions for all subjects.
- ✅ Access to Sample Papers and Previous Year Questions.
- ✅ Detailed explanations to strengthen your concepts.
- ✅ Regular updates on exams, syllabus changes, and study tips.
- ✅ Support for students worldwide with multi-language content.
🌐 Explore Our Websites:
🔹 ncsolve.blogspot.com
🔹 ncsolve-global.blogspot.com
🔹 edu-ai.blogspot.com
📲 Connect With Us:
👍 Facebook: NCsolve
📧 Email: ncsolve@yopmail.com
😇 WHAT'S YOUR DOUBT DEAR ☕️
🌎 YOU'RE BEST 🏆